Beschouwing Leaving Neverland

Overtuigende documentaire Leaving Neverland maakt kindermisbruikzaak Michael Jackson niet minder complex

De documentaire Leaving Neverland (vrijdagavond 8 maart om 19.50 uur te zien op NPO 3) schetst een inktzwart beeld van superster Michael Jackson. Twee mannen vertellen over hun jeugd op zijn ranch. Best lastig, kijken naar een documentaire over zo’n heftig onderwerp, zonder wederhoor.

Beeld ANP

De veelbesproken, vier uur durende documentaire Leaving Neverland, over het vermeende seksuele kindermisbruik door wijlen Michael Jackson, wordt vrijdag in Nederland uitgezonden. In de film van Dan Reed vertellen twee mannen, Wade Robson en James Safechuck, hoe ze als kind door Jackson zouden zijn misbruikt. Omdat de film uitsluitend leunt op hun twee getuigenissen, kan het geen kwaad om deze kijkervaring met enige voorkennis te ondergaan. Daarom een handzame kijkwijzer: wat moet je weten voordat je Leaving Neverland kijkt en in welk krachtenveld beweegt de film zich?

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Michael Jackson werd eerder aangeklaagd wegens seksueel misbruik, en dat draaide uit op vrijspraak en schikkingen

‘Het meest liefdevolle wat je kunt doen’, zegt Michael Jackson terwijl hij de hand van de minderjarige Gavin Arvizo stevig vasthoudt, ‘is je bed delen met een ander.’

In deze uiterst ongemakkelijke scène uit de documentaire Living with Michael Jackson (2003), legt ‘The King of Pop’ uit waarom hij kinderen op zijn kamer laat slapen. En daar zit dus echt geen seksuele bedoeling achter, drukt hij de interviewer op het hart. ‘Het is heel mooi. Ik stop bijvoorbeeld de kinderen in die ik in mijn bed laat slapen. Maar zelf slaap ik op de grond.’ Gavin Arvizo, ondertussen dicht tegen Jackson aangekropen, knikt bevestigend.

Diezelfde Gavin Arvizo zal enkele maanden later verklaren dat de wereldster hem meerdere keren seksueel heeft misbruikt – een enkele keer zelfs in het bijzijn van zijn broertje. In 2005 komt de zaak voor de rechter. Het proces tegen Jackson groeit uit tot een mediacircus. Maar de jury oordeelt dat de verklaringen van Gavin en zijn familie ongeloofwaardig zijn. Michael Jackson wordt vrijgesproken van alle verdenkingen.

Het is dan de derde keer dat de beroemdste popster ter wereld publiekelijk door een kind is beschuldigd van misbruik.

Ruim een decennium eerder gaan al verhalen rond de logeerpartijtjes op Neverland, het landgoed van Michael Jackson in Californië. Kinderen zouden zonder ouderlijk toezicht bij Jackson in bed slapen. In het openbaar verschijnt de zanger opvallend vaak met minderjarige jongens aan zijn zijde.

In 1993, als de geruchten over zijn vermeende pedoseksualiteit de ronde doen, wordt Michael Jackson voor het eerst voor de rechter gedaagd: Jordan Chandler, destijds 13 jaar, beweert dat hij tijdens zijn bezoekjes aan Neverland seksuele handelingen moest verrichten bij Michael Jackson. De politie begint een strafrechtelijk onderzoek, maar dat wordt al gauw gestaakt wegens gebrek aan bewijs. Als de vader van Chandler daarop een civiele rechtszaak aanspant, gaat de verdediging van Michael Jackson akkoord met een schikking van 23 miljoen dollar. Voorwaarde is dat de familie Chandler nooit meer publiekelijk over de beschuldigingen mag spreken.

In hetzelfde jaar wordt Jackson opnieuw geconfronteerd met beschuldigingen aan zijn adres: nu beweert Jason Francia, de minderjarige zoon van een huishoudelijke hulp op Neverland, misbruikt te zijn door de popster. Ook in deze zaak schikt Jackson voordat het tot een rechtszaak komt, nu voor 2,4 miljoen dollar.

De film overtuigt…

‘De documentaire die je perplex zal doen staan’, kopte het Amerikaanse blad Rolling Stone na de première op het Sundance Festival. De inhoud van Leaving Neverland zou zo expliciet en heftig zijn, dat hulpverleners bij de eerste vertoning klaar stonden om zwaar geëmotioneerde kijkers na afloop op te vangen.

De buzz die daarop ontstond, suggereerde dat Leaving Neverland nieuwe bewijzen aan het licht brengt. Dat blijkt mee te vallen. Wel wordt in de film door twee mannen – Wade Robson en James ‘Jimmy’ Safechuck – gedetailleerd én met veel overtuigingskracht beschreven hoe ze als minderjarigen door Michael Jackson zouden zijn ingepalmd en misbruikt. Dat de twee mannen in het verleden Jackson juist hadden vrijgepleit van pedofilie, maakt hun getuigenis er niet minder indrukwekkend om.

Michael Jackson loopt door een magnetometer bij aankomst in de Santa Barbara County rechtbank, 27 april 2005. Beeld WireImage

Volgens Wade Robson, die als protegé van Jackson uitgroeide tot een succesvolle choreograaf van grote muzieksterren, begon het seksuele misbruik bij hem op 7-jarige leeftijd nadat hij als danstalent in de smaak was gevallen bij Jackson. Dat zou jarenlang zijn doorgegaan, tot zijn 14de. James Safechuck beweert dat hij vanaf zijn 10de, nadat hij als kindsterretje met Michael Jackson had samengewerkt in een Pepsi-commercial, eveneens tot in zijn puberteit is misbruikt.

De verklaringen van Robson en Safechuck vertonen grote gelijkenissen: in de manier waarop Jackson het vertrouwen van de jongens en hun familie wist te winnen met dure cadeaus en luxe reisjes, hoe de jongens vervolgens werden geïsoleerd van hun ouders en hoe Jackson de jongens deed geloven dat ze zelf het initiatief namen om een serieuze liefdesrelatie met hem aan te gaan. Zelfs de beschrijvingen van expliciete en bizarre seksuele handelingen die Jacksons voorkeur zouden genieten, verschillen nauwelijks van elkaar.

…maar een journalistieke film is het niet

Verwacht geen journalistieke benadering in Leaving Neverland.

Michael Jacksons familie is door regisseur Dan Reed nooit benaderd voor wederhoor. In een woedend statement hebben Jacksons erfgenamen de makers van karaktermoord beschuldigd. Ook andere mannen die als minderjarigen geregeld op Neverland verbleven, maar geen slechte herinneringen aan Jackson zeggen te hebben, komen niet aan het woord in de documentaire. Daar is bewust voor gekozen, zegt de regisseur in een interview met het Belgische weekblad Humo. ‘Sommige slachtoffers zijn verstokte Michael Jacksonfans en hebben dat meer dan duidelijk gemaakt op sociale media’, aldus Reed. ‘Het had geen enkele zin hen om een interview te vragen.’

In de documentaire komen alleen de verhalen van Wade Robson, James Safechuck en hun familieleden aan bod. ‘Zodra je er meer afwisseling in brengt, verwatert het’, zo verdedigt Reed zijn selectiviteit in hetzelfde Humo-interview. Maar daarmee is de documentaire niet per se sterker geworden. Met name Robsons verklaringen worden betwist vanuit het Jacksonkamp. Zo onderhield Robson nog ver na het vermeende misbruik geregeld contact met de popster. In 2009 woonde Robson zelfs snikkend zijn uitvaart bij.

Een jaar later sloeg Robson om. Hij kreeg een zenuwinzinking en weet dat aan de emotionele belasting van het vermeende seksuele misbruik door Jackson. Hij klaagde de firma Jackson aan voor de geleden schade en eiste het monsterbedrag van 1,2miljard dollar als schadevergoeding – een gegeven dat niet aan bod komt in Leaving Neverland. In 2017 wees een rechter zijn aanklacht af om administratieve redenen: de termijn waarbinnen hij de aanklacht moest indienen was allang verstreken.

Michael Jackson wordt gecontroleerd door beveiligers. Beeld Getty Images

In een interview met Rolling Stone claimt Dan Reed dat zowel Wade Robson als James Safechuck Reed geen geld hebben gekregen voor hun bijdrage in de documentaire. Beide mannen worden sinds hun beschuldigingen bedreigd door woedende Michael Jacksonfans en vrezen voor de veiligheid van hun jonge gezinnen.

De erfgenamen van Michael Jackson hebben inmiddels 100 miljoen dollar geëist van de Amerikaanse zender HBO die de documentaire mede financierde en begin deze week uitzond. Intussen zijn de uitzendrechten al in 120 landen verkocht.

Er waren allerlei factoren die Jackson tot op zekere hoogte ongrijpbaar en onkwetsbaar maakten

Wat Michael Jackson kwetsbaar maakte voor beschuldigingen, was tevens zijn bescherming: zijn sterrendom. Wereldwijd koesteren nog altijd hele generaties warme herinneringen aan briljante platen als Thriller en magische danschoreografieën als de moonwalk. Toen Jackson overleed, bracht dat een schok teweeg – een uurtje postuums doorspitten in het krantenarchief leert dat het vermeende misbruik in zijn necrologieën vaak slechts met enkele bijzinnetjes is belicht. Het vergt wat van een toegewijde Jacksonfan om plotseling een monster te moeten zien in zijn idool.

Seksueel kindermisbruik is zo mogelijk het ergste waar iemand van beschuldigd kan worden, zeker voor een beroemdheid.

Maar dat Michael Jackson verdacht werd van zedenmisdrijven, gaf hem wrang genoeg ook een voordeel, omdat zulke beschuldigingen nu eenmaal bijzonder lastig zijn hard te maken. Slachtoffers hebben doorgaans zelden hard bewijs om hun aantijgingen te ondersteunen – ze moeten het vooral hebben van de geloofwaardigheid van hun verklaringen. En juist aan geloofwaardigheid ontbrak het bij die eerdere aanklachten.

Vermeende slachtoffers die hoge schadevergoedingen of schikkingen eisten, werden door Jacksons verdediging eenvoudig geframed als willoze instrumenten van hebzuchtige ouders. In het geval van Gavin Arvizo hielp het bovendien niet dat zij gedurende het proces zelf wat op hun kerfstok bleken te hebben. Bijstandsfraude, diefstal en afpersing: het ene na het andere lijk werd door Jacksons verdediging uit de kast van Gavins ouders getrokken.

Op 24 maart 2005 arriveert Michael Jackson bij de Santa Barbara County Courthouse met zijn broer Jackie Jackson (links). Beeld Getty Images

Net als R. Kelly kwam het imago van een ‘creepy man’ de popzanger niet slecht uit. ‘Wacko Jacko’ werd het ironische koosnaampje voor Michael Jackson. Een beetje artiest heeft nu eenmaal wat maffe trekjes. En zo kan het zijn dat maar weinig mensen zich nog kunnen herinneren welke bewijzen de openbaar aanklager in het proces in 2005 tegen Michael Jackson gebruikte, maar dat velen nog goed weten dat de popzanger op de eerste zittingsdag in zijn pyjama bij de rechtbank arriveerde.

En ook niet onbelangrijk: voor ieder kind dat Michael Jackson beschuldigde van seksueel misbruik, stonden nog meer kinderen klaar om te getuigen dat niets van de aantijgingen klopte. Een van de bekendste kinderen die in het voordeel van Jackson verklaarde was Home Alone-acteur Macaulay Culkin, die hem ook na het proces in 2005 in interviews bleef verdedigen.

Hoe overtuigend de documentaire ook is, de zaak is er niet minder complex door geworden

In het huidige #MeToo-tijdperk zouden Jordan Chandler en Gavin Arvizo misschien serieuzer zijn genomen door het grote publiek. Ze hebben beiden niet gereageerd op Reeds verzoek om te praten. De grootste winst van de #MeToo-beweging is de veilige omgeving die het heeft gecreëerd voor vermeende slachtoffers om openlijk hun verhaal te doen. Het krijgen van die ruimte is inmiddels zelfs bijna even belangrijk geworden als de onschuldpresumptie – het juridische uitgangspunt dat je onschuldig bent tot het tegendeel is bewezen.

Toen de zender HBO zondagavond Amerikaanse tijd het eerste deel van Leaving Neverland uitzond, regende het negatieve reacties op sociale media, die al snel afkomstig bleken van boze Michael Jacksonfans met een duidelijke missie om te trollen.

Michael Jackson en zijn advocaat Thomas Mesereau Jr, 13 juni 2005. Beeld WireImage

Zo kregen Wade Robson en James Safechuck op sociale media een modderstroom aan gescheld en doodverwensingen over zich heen. En wie het op Twitter waagde om een positieve reactie over de documentaire te plaatsen, werd bestookt met betogen dat Robson en Safechuck leugenachtige geldwolven zijn. Het kamp-Jackson is er met dit offensief in ieder geval in geslaagd enige twijfel te zaaien over hun geloofwaardigheid.

Het lijkt daarmee maar zeer de vraag of hiermee voor Jackson en zijn nalatenschap definitief het doek is gevallen. Het ziet er in ieder geval niet naar uit dat de nalatenschap van Jackson mindere figuren als R. Kelly en Harvey Weinstein zal volgen richting de afgrond: #MuteMichaelJacksonMusic is (nog) niet trending, laat staan dat zijn platen nu massaal op straat worden verbrand. Daarvoor is deze zaak te complex en zit Michael Jacksons genialiteit te diep verankerd in ons collectieve geheugen.

Zal het grote publiek bereid zijn om Jacksons nalatenschap voorgoed de rug toe te keren als de beschuldigingen waar blijken te zijn? Zelfs Wade Robson en James Safechuck zeggen Michael Jackson nog altijd dankbaar te zijn voor de inspiratie die hij hun gaf.

Leaving Neverland is vrijdag 8/3 om 19.50 uur te zien op NPO 3.

In de ban

Noord-Holland Radio heeft dinsdag aangekondigd populaire nummers van Michael Jackson tijdelijk in de ban te doen, aldus stationmanager Arjan Snijders. Aanleiding is de documentaire Leaving Neverland, waarin twee mannen uit de doeken doen hoe ze als kind door Michael Jackson zijn misbruikt. Het station vreest dat luisteraars door de docu niet meer onbevangen naar Jacksons muziek kunnen luisteren. De medewerkers hebben de documentaire overigens nog niet gezien.

In Leaving Neverland beschuldigen twee mannen Michael Jackson van kindermisbruik. Ze zijn niet de eersten. Wat weten we over Jacksons duistere kant?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden