RecensieDe vergeten prinsessen van Thorn

Overtuigend ontrafelt Joost Welten een vergeten Limburgs matriarchaat ★★★★☆

Voor hoogadellijke dames was Thorn ooit dé plek om zich voor te bereiden op een huwelijk. Waar, zegt u? Met veel precisie ontrafelt historicus Joost Welten een verdwenen hofcultuur.

Beeld Sterck & de Vreese

Wie aan paleizen in Nederland denkt, denkt aan Soestdijk, het Paleis op de Dam, Noordeinde, het Loo. Wie weet dat er in het Limburgse plaatsje Thorn ook een paleis was, met meer dan honderd kamers? En dat dat een damespaleis was, want de hoofdbewoner was altijd een dame van hoge adellijke afkomst? 

Wellicht is er geen plaats in Nederland met een bizardere voorgeschiedenis dan Thorn. Het is de enige plaats waar een soort matriarchaat heeft geheerst en het is zeker de kleinste plaats van Nederland waar het een komen en gaan was van vorsten, prinsen en prinsessen die een visite brachten aan het vorstendom. Thorn begon als een klooster en groeide uit tot het kleinste zelfstandige vorstendom binnen het Heilige Roomse Rijk. 

De abdis was een wereldlijke vorstin die zitting had in de Rijksdag. Ze had een eigen munt en kon zelfstandig rechtspreken. Onder de abdis stonden de zogenaamde stiftdames. Dat waren hoogadellijke dames die hier werden voorbereid op een goed huwelijk of, als ze buiten de prijzen vielen, een mooi leven konden slijten met wel veel verplichte kerkgang, maar niet, zoals bij nonnen, verplichte armoede of een leven in kloosterverband. Ook hoefden ze geen nonnenkleding aan behalve in de kerk, waar ze een soort overjurk droegen. 

De stiftdames kregen een fikse toelage uit de inkomsten van de vorstin en daarom alleen al was er veel animo om in Thorn bij het stift te komen. In 1794 bezetten de Fransen het plaatsje en werd het ingelijfd bij Frankrijk. De vorstin vluchtte, de stiftdames verdwenen, het paleis werd afgebroken en alleen de stiftkerk en wat woningen en stallen bleven behouden. Die kerk is nog steeds een juweel, alleen al vanwege het zeldzame barokinterieur. Thorn kwam pas in 1839 definitief bij Nederland.

Van de historicus Joost Welten is nu een geschiedenis van de achttiende-eeuwse bewoners van het stift verschenen, lopend tot aan de ondergang. Het verbazingwekkende van zijn studie is dat hij een hofcultuur naar Thorn haalt die tot nu toe onbekend was. Hij demonstreert die cultuur aan de hand van de enorme kosten die de dames maakten voor kleding, reizen, personeel, woningen en de inrichting ervan. Natuurlijk moesten er ook giften worden uitgedeeld om een benoeming als stiftdame te krijgen, maar dat nam de familie op zich. Er heerste een enorme concurrentie, blijkt uit de documenten die Welten heeft onderzocht. Hoeveel er werd gemanipuleerd om zo’n ereplaats binnen te halen, werkt hij uit in het verhaal van de laatste vorstin-abdis, Cunegonda van Saksen.

Vroegere studies legden de nadruk op de beschrijving van het religieuze leven van de stiftdames. Welten laat daarentegen zien dat het stift in Thorn meer een huwelijksmarkt was dan een vroom klooster. ‘‘Thorn’ is in de achttiende eeuw een buitengewoon sterk merk’, merkt hij op: daar waren voor vorsten goed geïnstrueerde bruidjes te vinden. Hij onderzocht in heel Europa correspondenties tussen gravinnen, prinsessen en vorstinnen, vooral die in de kleine Duitse vorstendommen, hij achterhaalde onbekende portretten en geheime documenten. Dat alles bracht hij samen in een vaardig geschreven, soms wat overgedetailleerde uitgave, die uitzonderlijk fraai is geïllustreerd.

Joost Welten: De vergeten prinsessen van Thorn (1700-1794)

Sterck & De Vreese; 520 pagina’s; € 39,90. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden