Overdaad in tijd van soberheid

Baroque 1620-1800..

LONDEN Het is dat dergelijke grote exposities een lange voorbereidingstijd kennen. Maar anders zouden de organisatoren in Londen van de baroktentoonstelling Style In The Age Of Magnificence van beroerde timing kunnen worden beticht.

Uitgerekend nu een nieuwe soberheid aanstaande lijkt en opzichtige weelde verdacht is, komt het Victoria & Albert Museum (V & A) met een overzicht van de kunststroming die bij uitstek leunt op rijkdom en extravagantie, met soms aan het groteske grenzende overdaad. Volgens curator Nogel Llewellyn is er echter ‘niets beters om juist nu van barok te genieten’, zei hij bij de opening.

Er zijn meer lijnen naar het heden. Barok, in zwang tussen ruwweg 1600 en 1800, was de eerste stijl die wereldwijd navolging vond – geglobaliseerde kunst dus. Zoals de curatoren in het V & A overtuigend duidelijk maken, kwam een niet eerder vertoonde internationale kruisbestuiving op gang. De bron van dit alles was Rome, waar de katholieke kerk zich – na alle problemen die de Reformatie had veroorzaakt – opmaakte voor een pr-offensief om de wereldlijke macht en de glorie van het geloof te benadrukken.

Kunst en architectuur werden op massale schaal in dienst gesteld van de kerk, die geen gebrek aan middelen had voor de beoogde pracht en praal. Onder pauselijke hoede zetten grootheden als de beeldhouwer en architect Bernini – in het V & A overigens niet prominent aanwezig – de toon voor deze nieuwe ‘huisstijl’.

Parallel hieraan had de Europese aristocratie behoefte aan een imponerende beeldtaal die hun autoriteit – vorsten presenteerden zich, niet zonder risico, als vertegenwoordigers van God – zou onderstrepen. Paleizen namen hierbij een centrale plaats in, waarbij Lodewijk XIV met zijn immense Versailles de koninklijke kampioen van de barok werd.

Al snel verspreidde de stijl zich vanuit Italië en Frankrijk naar de rest van Europa, en van daaruit naar Afrika, Azië en Zuid- en Centraal Amerika. Dit dankzij de kolonies en handelsposten van de Nederlanders, Spanjaarden en Portugezen.

Het V & A probeert barok in al zijn verschijningsvormen te laten zien. Engelse stoelen, decorstukken uit Tsjechische theaters, schilderwerk van Rubens, een Haagse klok, gobelins uit Versailles en één van de laatst overgebleven porseleinkasten uit het paleis, en diverse rariteiten. Neem het tot bokaal omgetoverde struisvogelei uit Dresden, inclusief porseleinen voet en nek, afgezet met goud, zilver en edelstenen – het toppunt van barok-bling.

De materiële rijkdom van de barok was mede te danken aan de overzeese rooftochten van de Europeanen. De Spanjaarden hadden hun zilverbergen in Bolivia en Mexico, de Portugezen goudmijnen in Brazilië. Zo spendeerde de vrome Portugese koning João een groot deel van de nieuwe rijkdom van zijn land in Rome, waar hij de duurste kapel uit zijn tijd liet bouwen.

Deze Johannes de Doper-kapel – vanwege al het goud en zilver bijna letterlijk oogverblindend – werd vervolgens verscheept en heropgebouwd in de São Roque in Lissabon. Diverse voorwerpen uit de kapel, zoals kandelaars en kelken, zijn nu bijeengebracht in Londen.

Ivoor werd vanuit Mozambique verscheept voor bewerking in Goa, India, waarna het zijn weg vond naar Portugal. In Londen is een fraai Mexicaans altaarstuk te zien uit 1690, vervaardigd in opdracht van jezuïeten – de mondiale expansie bood immers een kans op het winnen van miljoenen nieuwe zieltjes. Het centrale beeld van Maria lieten ze uit Napels komen, zeer barok in de poging tot het oproepen en overbrengen van levensechte emoties: de heilige maagd heeft glazen ogen, en tranen biggelen over haar wangen.

Ook trokken kunstenaars en vaklieden de grenzen over. Zo opereerden Franse zilversmeden in Zweden, en kozen veel Italiaanse meubelmakers voor Frankrijk. Volgens Llewellyn zagen de Fransen barok als ‘bewuste economische creatie’, met als doel buitenlanders te laten betalen voor de Franse hofstijl, in plaats van omgekeerd.

De internationale omzwervingen leidden soms tot curieuze mengvormen. Zie het samenkomen van Nederlandse ideeën met die van Chinese houtbewerkers in Indonesië. In het V & A is een drie meter hoog kamerscherm te zien, dat ooit voor de deur van de gouverneur-generaal in Batavia stond. Op het rijk vergulde teakhout zijn draken en bloemen te zien, een combinatie van Europese barok en Aziatische elementen.

De expositie is niet het enige barokevenement in Groot-Brittannië. De BBC heeft dit jaar uitgeroepen tot barokjaar (‘Baroque 09’), waarin twee fameuze componisten centraal staan. Georg Friedrich Händel, van Duitse afkomst, overleed 250 jaar geleden in Londen, terwijl Henry Purcell 350 geleden in dezelfde stad werd geboren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden