Overbelaste waakhond

De reclameblokken op televisie worden almaar leger. Voor de omroepen reden om naar andere inkomsten te zoeken. Het Commissariaat voor de Media: 'Het publiek is veel strenger dan de wetgever....

Voor de krantenlezer is het geen enkel probleem: de plaats waar onafhankelijke informatievoorziening ophoudt en waar het terrein van de commercie begint is duidelijk afgebakend. De meeste advertenties worden op aparte pagina's afgedrukt en het verhelderende kopje 'ingezonden mededeling' doet op redactionele pagina's de rest. Door die verdeling hoeft de lezer zich geen zorgen te maken over de vraag welk commercieel belang waarachter zit.

Dat geldt echter niet voor de televisiekijker. Nu het met de gewone reclameblokken niet meer wil vlotten, maakt sponsoring van televisieprogramma's een krachtige opmars door. Hoe krachtig? Het Commissariaat voor de Media, aangesteld als toezichthouder, heeft vooralsnog geen inzicht in de omvang van de geldstromen. Een van de belangrijkste spelers, tv-producent John de Mol, denkt het wel te weten. Hij schatte het 'grijze circuit' enkele maanden geleden op 250 miljoen gulden per jaar, niet veel minder dan de STER-inkomsten van de publieke omroep.

De opmars van sponsoring betekent dat omroepen nieuwe grenzen verkennen en dus ook overschrijden. Zo had RTL 5 vorige week de primeur van het eerste gesponsorde nieuwsprogramma: ABN Amro betaalt de kosten van Business Update, een dagelijks bulletin met vooral beursnieuws. De journalisten die het programma maken, krijgen een redactiestatuut om hun onafhankelijkheid te garanderen, maar de bank zit wel in de redactieraad die onderwerpen voor het programma aandraagt.

Kamerleden zetten daar zo hun vraagtekens bij. 'Informatie en voorlichting in een programma horen niet door één partij betaald te zijn', meent D66-mediaspecialiste Marijn de Koning. Zij vindt dat er bij nieuwsprogramma's een grens wordt overschreden. 'Sponsoring van quizzen of autoracen vind ik iets anders, maar nieuws behoort wat mij betreft tot het publieke domein dat van commerciële inmenging moet worden afgeschermd.'

Ook PvdA-kamerlid Marjet van Zuijlen vindt de ABN Amro-constructie 'vrij ver gaan'. Van Zuijlen: 'Ze hebben dan wel een redactiestatuut, maar er is geen enkele andere geldschieter.' De consument dient in haar ogen altijd te weten waar hij aan toe is, ongeacht of het om Goede Tijden, Slechte Tijden (met Coca Cola als opvallende sponsor) of om een nieuwsprogramma gaat. 'In beginsel moet televisie dezelfde betrouwbaarheid hebben als kranten.'

Het Commissariaat voor de Media is het daar volledig mee eens, maar Business Update heeft van de toezichthouder niets te vrezen. Dat lijkt merkwaardig, want de Mediawet staat sponsoring weliswaar toe, maar verbiedt het expliciet voor een nieuws- of actualiteitenprogramma, ongeacht of dat van een publieke of van een commerciële zender is. Commissaris Helmer Koetje gaat ervan uit dat over Business Update 'een aardige boom met RTL 5 op te zetten zou zijn'.

Maar zover komt het niet. RTL 5 is, net als RTL 4, formeel een Luxemburgse zender en dat maakt het Commissariaat tandeloos. De verantwoordelijke Luxemburgse ambtenaar blijkt nergens mee te zitten. RTL 4 en 5 kunnen daarom, aldus Koetje, goede zaken doen, met name met het aanprijzen van producten binnen programma's, terwijl zenders als SBS 6 en Veronica op dat vlak wel het Commissariaat op hun weg vinden.

De publieke omroep laat zich op sponsorgebied ook niet onbetuigd. Onlangs liet de KRO weten bezig te zijn met een pensioenprogramma waaraan het pensioenfonds ABP 'deskundigheid' en geld zou bijdragen. Nuttige voorlichting voor consumenten, denkt de KRO. Alleen is de KRO/ABP-constructie nauwelijks te onderscheiden van het RTL 5/ABN Amro-programma. Voor de KRO geldt echter wel de regel: publieke omroepen mogen programma's met consumentenvoorlichting in het geheel niet laten sponsoren. Koetje droogjes: 'Aardig dat de KRO dit plan zo openlijk meldt. Dan weten we wie we moeten volgen.'

Maar in hoeverre komt het Commissariaat ook achter zaken die het niet op een presenteerblaadje krijgt aangereikt? Volgens Koetje vertoont sponsoring bij de publieke omroep, anders dan bij de commerciële zenders, een 'heel rustig beeld'. Op Nederland 1 trekken zijn aandacht de cultuurprogramma's van de AVRO en van de NCRV het programma Blik op de Weg, dat wordt gesteund door Volvo. Op Nederland 2 doet de EO er nauwelijks aan. De TROS wel. Koetje: 'Maar of dat groeit, weet ik eigenlijk niet.' Nederland 3 is sponsorvrij, afgezien van een akkefietje dat Koetje met de VARA had over het spelletje Lingo, waar op zaterdag de Sponsorloterij was binnengehaald.

Of het Commissariaat alles in de gaten heeft, is echter zeer de vraag. De afdeling van Koetje telt niet meer dan twaalf mensen. Zij zouden in principe alle lokale, regionale en landelijke media, zowel radio als televisie, moeten volgen. In de praktijk kijken de vaste krachten van de afdeling echter niet meer dan twee à drie uur per dag. Een systeem van steekproeven is dan onvermijdelijk. En dan ontglipt er nog wel eens iets aan de aandacht, zeker als omroepen rookgordijnen opwerpen.

Zo meldde de Volkskrant onlangs het bestaan van een verkoopovereenkomst tussen de TROS en de autobranche-organisatie RAI. De laatste kreeg tegen forse betaling de videoband van Stapel op auto's. Dat was verkoop en dus geen sponsoring, meent de TROS, die op de aftiteling slechts de regel 'met advies van de RAI' aanbracht.

'Een verhullende term', meent Koetje, die de TROS om opheldering heeft gevraagd.

Die verhulling was wel genoeg om het Commissariaat het bos in te sturen, want de toezichthouder zelf had niets onoirbaars geconstateerd. Aan bevoegdheden ontbreekt het overigens niet; het Commissariaat mag zelfs van onafhankelijke producenten eisen dat de boeken opengaan. Alleen heeft de toezichthouder nog nooit van die mogelijkheid gebruikgemaakt.

'Redelijk adequaat', noemt Koetje niettemin het toezicht, al wil hij over de werkwijze niets kwijt. Koetje: 'Dat is het geheim van de smid.' Wel is hij zich ervan bewust dat het beter kan en moet. Met het ministerie van OCW is hij in onderhandeling over uitbreiding van het personeelsbestand. 'Wij werken hier nog met dezelfde bezetting als in 1994, terwijl het aantal zenders is gegroeid en de regelgeving is toegenomen.'

Voorlopig moet het Commissariaat het, behalve van eigen onderzoek, hebben van berichten in de pers of klachten van burgers. Op die klachten moet Koetje veelal schouderophalend reageren. In 1995 werd de sponsorregeling onder het paarse kabinet volgens hem 'drastisch op de schop genomen, waardoor de verschillen tussen commerciële en publieke zenders veel kleiner zijn geworden'. Bij het grote publiek constateert de toezichthouder sindsdien veel verwondering over wat er allemaal mogelijk is. Koetje: 'Het publiek is veel strenger dan de wetgever.'

Fokke Obbema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden