Onderzoek In het spoor van de jonge Rembrandt

Over één ding waren vriend en vijand het eens: lui was Rembrandt niet

Rembrandt van Rijn, de Luiheid, 1629. Beeld Mondadori via Getty Images

Het ‘oud slapend manneke’ op deze Rembrandt verbeeldt de zonde van de luiheid maar daar trok de luie eigenaar zich niets van aan.

Over Rembrandts karakter is door de eeuwen heen veel boosaardigs gezegd en naar veel van zijn overwegingen moeten we gissen. Maar over één ding waren vriend en vijand het eens: lui was hij niet.

Nadat Constantijn Huygens bij Rembrandt en zijn vriend Jan Lievens in Leiden op bezoek was geweest – de baardeloze jongens waren een jaar of 22, 23 – schreef de dichter-diplomaat geïmponeerd in zijn memoires dat hij zo’n toewijding en volharding nooit eerder had gezien. ‘Want waarlijk, zij buiten hun tijd uit.’

Nu was Huygens een echte moralist. In zijn jeugdherinneringen – opgetekend toen hij pas 34 was – had hij een vrolijk-ijdel oog voor zijn eigen talenten, maar benadrukte bovenal hoe belangrijk het was voor een jongeman om een godvruchtig, deugdzaam en hardwerkend leven te leiden.

Voor elke 17de-eeuwer moet onmiddellijk duidelijk zijn geweest welke zonde Rembrandt verbeeldde in een schilderij dat hij een jaartje na Huygens’ eerste bezoek, in 1629, maakte: Acedia, de luiheid.

Een oude man is in zijn stoel in slaap gevallen bij een zacht flakkerend haardvuur. De vlammetjes laten schimmen en schaduwen op de muur verdwijnen en verschijnen. Rembrandts zwart in zwart in de achtergrond is magistraal.

De luiheid was eigendom van Jacques de Gheyn III, de rijke zoon van de begaafde en hooggeschatte hofschilder Jacques de Gheyn II, roepnaam Jacob. Op de inventarislijst bij zijn testament stonden twee schilderijen van Rembrandt, waarvan één ‘een oud slapend manneke, zittend bij een vuur, zijn hand in de boezem gestoken’.

Constantijn Huygens rekende De Gheyn tot een van zijn ‘voortreffelykste vrienden’. Hij bewonderde hem mateloos. ‘De indruk op zijn tijd was overweldigend en hij wekte verwachtingen waarop heel Italië jaloers kon zijn.’

Maar Huygens wond zich verschrikkelijk op over de nonchalante wijze waarop De Gheyn met zijn talent omsprong. Voor het geld hoefde Jacob niet te werken, en dat deed hij dan ook niet. ‘Dat iemand die klaarblijkelijk in Nederland geboren werd ten einde voor eeuwig een parel te zijn aan de kroon van zijn vaderland, zijn talent zo kan begraven en kan inslapen in een onvruchtbaar en eerloos nietsdoen.’

Zijn indolente vriend trok zich van de kritiek niets aan. Een van de spaarzame momenten dat hij wél iets afmaakte, etste hij de lof der luiheid. Een jongeman, kap van de mantel over zijn ogen getrokken, zit heerlijk te slapen in wolken van opiumdamp.

Onder de prent stond een Frans kwatrijn, waarin de slaap werd geprezen als de weldadige staat die hond en koning, ‘Le bouvier & le Roy’, gelijkstelt en een trieste ziel verzacht en tot rust brengt.

De prent moet Huygens tot wanhoop hebben gedreven. ‘Toch geef ik de hoop niet op dat gij, voortreffelijkste mijner vrienden, u weer zult richten op het zaaiveld waar de kiemen voor de roem sluimeren, ik bedoel op uw geniale begaafdheid.’

Het is niet ondenkbaar dat Huygens bij Rembrandt een schilderij bestelde om Jacques de Gheyn hardhandig wakker te schudden. Zó zou het met die luilak aflopen, als hij zo doorging: scheef snurkend in zijn stoel, in vale kleren en tot armoe vervallen. Zijn leven vertoonde, net als het vuurtje, de laatste flakkering.

Dit is een schimpschilderij.

De Volkskrant Rembrandtgids

350 jaar na zijn overlijden is 2019 uitgeroepen tot het Jaar van Rembrandt. In musea over het hele land zijn thematentoonstellingen te zien met het werk van de belangrijkste Hollandse meester van de 17de eeuw. In deze Rembrandtgids lees je de mooiste verhalen over zijn werk, zijn (liefdes)leven en de exposities die je dit jaar niet mag missen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden