Over de vooruitgang van de menselijke geest

Het vrije, kritische denken breekt baan

Veel discussies over de integratie van met name moslimallochtonen in de Nederlandse samenleving draaien rondom het fenomeen van de Verlichting. Wij, westerse mensen, zouden in de zeventiende en achttiende eeuw dankzij een nieuwe geest van kritische rationaliteit ons van het bijgeloof en de vooroordelen van de traditie hebben bevrijd.

In deze eeuwen zou 'langzamerhand de dag zijn aangebroken'. De menselijke ogen, 'lange tijd tot het donker veroordeeld, gaan open... wennen langzaam aan de dag en staren tenslotte in het licht'. Dankzij de Verlichting kan men dan bijvoorbeeld via een rationele tekstkritiek de Bijbel als een menselijk boek gaan onderzoeken, wat zowel tot massale geloofsafval als tot een vernieuwing van het christendom leidt. De Koran, zo wordt gesteld, zou nooit aan dit proces van zelfonderzoek zijn onderworpen, waardoor de islam in een duister verleden zou zijn blijven steken.

Deze vrolijke visie op de Verlichting die we paradoxaal genoeg vooral bij (neo)conservatieven aantreffen, wordt ook weer hevig betwist. De aanhangers ervan worden als Verlichtingsfundamentalisten weggehoond. Zij zouden de onderling sterk verschillende opvattingen uit de zeventiende en achttiende eeuw tot een simpel sjabloon hebben teruggebracht. Naast de radicale Verlichting van Spinoza hebben we bijvoorbeeld ook de gematigde visie van de Schotse verlichting van David Hume en Adam Smith, de wetenschappelijke grondlegger van de kapitalistische economie. En wat moeten we met een denker als Rousseau die enerzijds deelneemt aan de salons en de discussies van de Verlichtingsfilosofen maar anderzijds de romantiek als een kritische reactie op de Verlichting al aankondigt? Waar is kortom de Verlichting waar men zich op beroept, te vinden? Wil de echte Verlichter opstaan?

Een recente Nederlandse vertaling van een beroemd geschrift uit de Verlichting, Over de vooruitgang van de menselijke geest, van de markies van Condorcet, kan misschien enige structuur brengen in bovenstaande discussie. Want vriend en vijand van de Verlichting zijn het erover eens dat deze tekst een uitstekend overzicht geeft van de hoofdideeën van de filosofie hiervan. Het revolutionaire, uit de Verlichtingsideeën voortgekomen, Franse bewind, verspreidde deze tekst in duizendtallen om te laten zien waarvoor men streed. Aan de andere kant pikte in Engeland Thomas Malthus het boek van Condorcet eruit om via zijn opvattingen over dreigende overbevolking en schaarste het optimistische vooruitgangsgeloof van de Verlichting, gebaseerd op de eindeloze maakbaarheid van mens en maatschappij, te bestrijden.

Over de vooruitgang van de geest bevat inderdaad alle charmes maar ook alle zwakheden van het Verlichtingsdenken. Dankzij de innemende persoonlijkheid van Condorcet, die de tekst kleurt, overheersen de charmes. Met recht citeert de Nederlandse uitgave het oordeel van Isaiah Berlin over de auteur: 'Zijn idee van vooruitgang mag dan niet het mijne zijn, hij treft de juiste toon. Zijn standpunt ten opzichte van de mensheid en het menselijke is juist. Hij geloofde in de Verlichting, in de beschaving, in de verdraagzaamheid en in raciale, geslachtelijke en sociale gelijkheid. Hij geloofde in een fatsoenlijke menselijke samenleving.'

Dat diepe geloof van Condorcet spreekt ook op een ontroerende wijze uit de ontstaansgeschiedenis van zijn tekst. Hij was nauw betrokken bij de Franse Revolutie, maar werd als gematigd politicus in 1793 verrast door het radicale Schrikbewind van Robespierre. Hij werd aangeklaagd en dook onder. In de drie maanden dat hij zich verborgen hield, schreef hij Over de vooruitgang van de menselijke geest. In deze tekst vond hij de troost voor zijn onverwachte val in ongenade. Met name in het beroemde 'Tiende tijdperk' van zijn vooruitgangsgeschiedenis, overstijgt hij zijn persoonlijke penibele situatie in een utopisch aandoend panorama van alle goeds dat de mensheid van de vooruitgang van de rede te wachten heeft.

Condorcet had zi

jn tekst net af toen hij gewaarschuwd werd dat men hem op het spoor was. Hij vluchtte, werd gearresteerd en overleed in de cel waarin men hem had opgesloten, hoogstwaarschijnlijk door het vergif in te nemen dat hij altijd bij zich droeg.

Over de vooruitgang van de menselijke geest schetst in grote lijnen hoe de menselijke rede zich vanaf de vroegste tijden langzaam heeft vrijgevochten. Voortdurend moest zij zich teweerstellen tegen bijgeloof en tirannie. Priesters en machthebbers verzetten zich steeds uit alle macht tegen het vrije en kritische denken. Onweerstaanbaar breekt dit echter baan om in Europa in de zeventiende en achttiende eeuw de wereld te gaan verlichten. De citaten die ik hierboven gaf, stammen uit Condorcets relaas over het negende tijdperk, dat vanaf Descartes tot de Franse revolutie loopt. Zij geven de geest van die tijd perfect weer.

De zwakke en soms zelfs gevaarlijke kanten van Condorcets Verlichtingsgeloof ontbreken niet in de tekst. De mens die hij schetst is in wezen goed. Als hij eenmaal heeft ingezien waar voor de mensheid het goede ligt, zal hij er ook naar handelen. Het kwaad en de menselijke emoties die soms tegen de rede in kunnen gaan, spelen bij Condorcet nauwelijks een zelfstandige rol. De vooruitgang van de gehele mensheid in de richting van vrijheid, gelijkheid en verdraagzaamheid is voor hem een zekerheid. Maar nogmaals: juist deze diepe overtuigingen van de auteur maken Over de vooruitgang van de menselijke geest tot een aangrijpend en sympathiek boek.

De Nederlandse verzorging van deze historische publicatie is voorbeeldig. Vergeleken met mijn livre de poche uitgave bevat de tekst belangrijke verklarende voetnoten en is zij helder ingedeeld.

Een uitvoerige inleiding en een verhelderend nawoord van de vertaler, Henri Oosterhout, plaatsen zowel Condorcet als zijn boek in een breder historisch perspectief. Eén minpuntje: Oosterhout had zijn overigens uitstekende vertaling wel iets op de hedendaagse lezer mogen toesnijden door de vaak ellenlange zinnen van Condorcet in beter verteerbare delen te hakken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden