Recensie Liefde, als dat het is

Over de liefde schrijven is moeilijk, maar Marijke Schermer kan het ★★★★☆

De derde roman van Marijke Schermer is fris, mild ironisch en nergens moraliserend.

Marijke Schermer: Liefde, als dat het is. Beeld Van Oorschot

Liefde, als dat het is

Marijke Schermer

Fictie

★★★★☆

Van Oorschot; 203 pagina's; €22,50.

‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ Het is waarschijnlijk de beroemdste openingszin uit de wereldliteratuur, die van Tolstojs Anna Karenina. Maar klopt-ie ook? Schrijver Marijke Schermer (1975) vraagt het zich af. Bestaat er een geheim ingrediënt voor gezinsgeluk? Lijken niet ook alle ongelukkige gezinnen op elkaar? Is die iconische zin niet gewoon een slordig aforisme?

Schermer zoekt het antwoord op die vragen in haar derde roman, Liefde, als dat het is, waarin ze een doodnormaal en schijnbaar gelukkig gezin bestudeert; dat van David en Terri, die vijfentwintig jaar getrouwd zijn en twee dochters hebben. Hun gezinsleven voltrekt zich harmonieus maar voorspelbaar, totdat Terri besluit te vertrekken. Ze mist zichzelf ‘als individu’; ze wil niet langer opgeslokt worden door haar huwelijk en het moederschap.

David – nogal dodelijk gekwalificeerd als ‘een aardige man’ – probeert het uit alle macht te begrijpen en gunt haar zelfs een affaire. Maar Terri walgt van zijn handreiking, ‘die speciale intense vorm van toewijding waar plicht een wezenlijk bestanddeel van is, dat verantwoordelijkheidsgevoel van hem dat haar alleen nog maar een grenzeloos gevoel van moedeloosheid geeft’.

De essentie van hun crisis legt Schermer vervolgens bloot door zowel Davids als Terri’s frustraties en verlangens terug te leiden naar de oorsprong. Wanneer is de liefde overgegaan in afkeer? De interesse in onverschilligheid? De passie in sleur? Was het ooit allemaal wél goed of ging het eigenlijk meteen al mis?

Terri en David zijn elkaars eerste bedpartner, maar weten dat niet van elkaar. Ze hebben er aan het begin van hun relatie beiden over gelogen uit angst belachelijk en onervaren te lijken. Dat die kleine, onschuldige leugen vijfentwintig jaar later nog niet uit de lucht is, lijkt erop te wijzen dat de twee elkaar nooit écht hebben vertrouwd, nooit écht intiem zijn geweest.

Het heeft iets Ian McEwan-achtigs, dat vastpinnen van één ogenschijnlijk onbelangrijke gebeurtenis, één verkeerd beslissinkje, één onhandige uitdrukking en daar dan een hele streng van consequenties aan vastknopen. Schermer pakt het subtiel aan; ze noemt het leugentje zijdelings, het kán iets te betekenen hebben, het hoeft niet. Het is maar net hoe je ernaar kijkt, zoals wel vaker het geval is in de liefde. Niets is in steen gebeiteld, laat de schrijver zien, vroeg of laat komen we erachter dat onze relationele principes ooit ook maar ideetjes waren, toevallig ontstaan en aangegrepen omdat ze op dat moment goed van pas kwamen. Bedoeld voor de eeuwigheid waren ze nooit.

Zo is Sev, die met David scharrelt, ervan overtuigd dat ze geen ‘echte’ relatie wil. Tot ze er gaandeweg achter komt dat een gezinsleven niet iets was wat ze per se niet had gewild, maar ‘iets wat haar gewoon niet was gelukt’. En Lucas, de minnaar van Terri, is beslist zich niet te laten afleiden door grote emoties of romantische liefde – ‘hij heeft wel wat beters te doen in de wereld’ – maar het is de vraag hoe houdbaar die attitude op termijn zal zijn.

Estafette

Schermer zwiert moeiteloos heen en weer tussen alle personages. Het ene moment leest David een berichtje van Sev, het volgende trekt dochter Ally de voordeur achter zich dicht en hup, door naar zus Krista, die haar billen in de spiegel bekijkt en het stokje doorgeeft aan Terri, die haar benen scheert voor Lucas. Die estafette geeft de boel vaart maar overhaast niets, want uit de snel gemonteerde scènes vloeien interessante vragen voort waarbij we als vanzelf vertragen door erover na te denken. Is liefde iets dat je overvalt, of iets dat wordt geconstrueerd? Wat is liefde anders dan je bereidheid mobiliseren en een object vinden waarop je je verlangen kunt projecteren? Hoe bevrijd je jezelf zonder alles uit zijn verband te trekken? 

Ondanks Schermers vrijwel onpartijdige observaties zal de sympathie van de meeste lezers uiteindelijk bij de redelijke David liggen (ook al is zijn geslagen-hond-achtigheid soms onuitstaanbaar) en niet bij Terri (terwijl het toch bewonderenswaardig is dat ze zo voor zichzelf durft te kiezen). Wat vertelt de keuze voor kamp David ons over onszelf? Zijn we dan zo conformistisch? Zo braaf? Zo bang? Of voor degenen die toch Terri als lieveling hebben: zo egoïstisch? Schermer confronteert ons met onze eigen liefdesdogma’s zonder een moralistisch vingertje te heffen.

Over de liefde – toch het meest afgeknaagde thema uit de literatuur – is niet makkelijk te schrijven. Al gauw wordt het te zoetsappig, of juist te zwartgallig; twee clichématige stijlen die al te veel romans over de liefde hebben verpest. Schermer blijft ervan weg; ze is waar nodig mild ironisch: ‘David poetst zijn tanden onder de douche en denkt aan zijn werk en aan wat er allemaal nog meer mis kan gaan in zijn leven’, oprecht teder: ‘hij heeft iets in haar gevonden en ze zou zo graag willen weten wat het is’, of neutraal zakelijk: ‘Lucas had seks met haar op een volkomen zelfzuchtige manier die ze in theorie verafschuwt.’

Ze schrijft in feite niets wat nooit eerder is bedacht of opgemerkt – probeer maar eens iets écht nieuws toe te voegen aan de berg verhalen over verliefdheid, ongelukkige huwelijken, vreemdgaan en liefdesverdriet – maar lijkt met deze frisse stijl het stof van het hele thema af te blazen. Zelfs Tolstojs sleets geciteerde beginzin leest ineens weer als nieuw.

Marijke Schermer. Beeld Tessa Posthuma de Boer
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden