'Over besmette kunst moet je open zijn'

Steph Scholten..

AMSTERDAM Krantenknipsels aan de wand in zijn werkkamer weerspiegelen dat zijn instellingen soms in het schootsveld liggen. Een selectie: het Allard Pierson Museum heeft mogelijk oudheden in huis die langs illegale weg zijn verkregen, andere objecten zouden zijn verworven via de Duitse roofbank Liro, de zilveren Van Leeuwenhoekmicroscoop – vorige maand in Londen voor 3,5 ton geveild – zat in een laatje met instrumenten dat een oud-medewerker eind jaren vijftig voor 10 gulden meenam.

De vraag aan Steph Scholten (47), sinds 1 februari directeur van de divisie Erfgoed van de Universiteit van Amsterdam, ligt dan ook voor de hand: gaat de UvA wel zorgvuldig om met de cultuurhistorische en archeologische verzamelingen, verdeeld over het Allard Pierson, de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek en een reeks andere gebouwen? Volgens Scholten is er nog wel een slag te maken. ‘Maar om een beeld te krijgen: hier ligt vier eeuwen verzamelgeschiedenis, op pakweg zo’n 20 kilometer strekkende plank. Voorwerpen uit het oude Egypte, instrumenten, boeken, archieven; aanvankelijk niet bedoeld om te bewaren, maar om er onderzoek mee te doen. Dan is het niet zo vreemd dat niet alles tot in het uiterste is gedocumenteerd en geregistreerd.’

Deze week kan de UvA zich profileren met een gebaar van goede wil: elf 18de eeuwse tekeningen van planten en dieren uit de collectie van de Amsterdamse apotheker Albertus Seba worden vandaag overgedragen aan het Natuurhistorisch Museum in Madrid, waar ze in de jaren tachtig waren gestolen. Scholten: ‘Eigenlijk waren we niet eens partij, we kregen ze op zicht van een Britse handelaar. Het lag juridisch complex. Maar in de kern was het zo evident: dit was gejat.’

Scholten, voor zijn komst naar Amsterdam hoofd collecties en adjunct-directeur van het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden, beklemtoont dat het niet altijd vanzelfsprekend is dat objecten met een besmet verleden terugkeren naar de oorspronkelijke eigenaar. ‘Er is in dit soort kwesties nooit één waarheid. Ik voel weinig voor een politiek-correcte reflex: oh, is er iets fout? Terug! Elk geval vraagt om een eigen afweging. En dan kan terugkeer een uitkomst zijn.’

Het Allard Pierson heeft eind jaren zeventig en begin jaren tachtig nogal wat aardewerk gekocht bij Sotheby’s in Londen, dat destijds door malafide handelaren als afzetkanaal is benut. ‘Je mag best laten meewegen dat iedereen destijds er zaken deed, in de overtuiging dat het integere lieden waren. Maar achteraf moet je constateren dat legaal en illegaal door elkaar heenliepen.

‘Soms is het gewoon geschiedenis. Moeten de Britten de Elgin Marbles, de friezen van het Pantheon in Athene, teruggeven? Moeten al die bronzen beelden terug naar China? Moet de Koenigs-collectie uit Moskou naar Nederland? Ik twijfel. Zo is het nu eenmaal gegaan: wie won, nam de vrouwen en de spullen mee. Maar aan de andere kant: als ik zie hoe Afrika is geplunderd – daar is nog maar weinig etnografica over, dan is het verklaarbaar dat landen daar hun vinger opsteken.

‘Maar op een gegeven moment moet je ophouden met mekkeren: laat de partijen oplossingen zoeken: bruiklenen, samen tentoonstellingen maken; van alles is mogelijk.’

Scholten kondigt aan dat de collectie van de UvA de komende maanden zal worden doorgelicht. ‘Ik verwacht dat het met het overgrote deel niks mis is. Maar als er twijfels zijn, moeten we daar open over zijn. Ik heb geen enkel belang bij ruzie met de autoriteiten in Italië, Griekenland of Cyprus. Ik wil hier graag met hun hulp in de toekomst ook nog mooie tentoonstellingen maken.’

Dat Nederland na jarenlang verzet op het punt staat het Unesco-verdrag te tekenen, dat de handel in cultureel erfgoed aan banden legt, juicht Scholten toe. ‘Ik geloof niet zo in het zelfreinigend vermogen van de kunsthandel. Zelfs op de TEFAF in Maastricht, een chique platform, zie je hiaten. Waar bij schilderijen de provenance meestal teruggaat tot de eerste verfstreek, zie je bij archeologie en etnografica vaak private collection, property gentleman. De handel is niet bereid open kaart te spelen.’

Volgens Scholten moeten in elk geval de musea geen ruimte laten voor speculatie over herkomst. ‘Het is terecht dat rekenschap afleggen er tegenwoordig bij hoort.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden