'Oude orgels zijn 'klankdocumenten'

Wie of wat in je leven heeft zo'n invloed op je gehad dat je nu doet wat je doet? De Volkskrant vraagt het mensen met een boeiend beroep. Klaas Veltman, gevierd organist en orgelbouwer, liet zich meeslepen door de radicale aandacht voor klank van koordirigent Johan van der Meer.

Klaas Veltman. Beeld Marijn Scheeres

'Weg is weg. En dat geldt voor klank helemaal. Oude orgels zijn 'klankdocumenten', je kunt horen wat mensen in de tijd van bijvoorbeeld Jeroen Bosch hoorden. Maar als je zo'n orgel slecht restaureert of aanpast, is die klank voorgoed verdwenen.

'Eind jaren zeventig studeerde ik orgel aan het conservatorium in Utrecht, maar ik was in Groningen blijven wonen. In 1977 liet ik me meenemen door een goede vriend naar een uitvoering van de Messiah van Händel in de Martinikerk, ook al had ik in die tijd voor koormuziek nauwelijks belangstelling. De uitvoering werd gedaan door de Groningse Bachvereniging onder leiding van Johan van der Meer.

Klaas Veltman.

Totaal meegesleept

'Dat was een ongelooflijke ervaring. Ik werd totaal meegesleept, ik zat de hele uitvoering op het puntje van mijn stoel. Het overviel me gewoonweg; dat barokmuziek zo rijk en aangrijpend kon zijn. Het was een uitvoering op authentieke instrumenten, dat was nieuw voor me. Maar vooral trof me de zang - zó rijk en theatraal... het was echt adembenemend.

'Wat die man daar aanrichtte met dat koor was zó anders, dat ik dacht: daar valt wat te leren. De week daarna heb ik me bij de Bachvereniging gemeld, ze zochten nieuwe stemmen. En tot mijn stomme verbazing werd ik aangenomen. Ik was geen geweldige zanger, maar kennelijk zag Van der Meer er wel wat in. Ik zong bas.

'Van der Meer was een kleine man, in mijn ogen destijds al oud. Geen generaal voor het koor, maar wel veeleisend. Er stond wat op het spel, het was een gevecht met de materie; de muziek moest spreken tot in de details. Tijdens die eerste repetitie kon ik nauwelijks meedoen, zo aangedaan was ik.

'Hoe kwam dat nou... ik had wel eens gehoord: je moet verstaanbaar zingen. Maar bij hem moesten we de betekenis, het gevoel en de expressie overdragen van élke zin, élk woord, élke letter. De woorden zijn niet voor niets hoe ze zijn: een woord als 'Gott' bijvoorbeeld, daar zit iets gestrengs in, met die dubbele tt aan het einde. Terwijl het woord 'Liebe' [met een boogje in de 'ie'], iets zachts heeft, iets weeks. Hij zei: zing voor in de mond, alsof je de woorden op een schoteltje voor je mond legt. Dus als je 'Gott' zingt, komt de 'Gho...' er met kracht uit, dan houd je de luchtstroom tegen tot die 'tt' op het einde valt. Terwijl een modern geschoolde klassieke zanger, de 'ooo' lang aanhoudt en de medeklinkers aan het slot als een noodzakelijk kwaad beschouwt.

'Hij praatte véél tijdens de repetitie en dat vond niet iedereen leuk. Ik vond dat juist geweldig. Hij vertelde met onontkoombare logica, zodat iedereen wist: ja, als we het zo doen, is het fantastisch. Daarbij was hij streng. Hij kon de alten twintig keer dezelfde regel laten zingen en elke keer een aanwijzing geven waardoor je wist: ja, zo wordt het twintig keer beter.

'Je voelde dat de uitvoeringsprincipes van oude muziek voor hem heel zwaar wogen. En het bijzondere was dat hij die grote verantwoordelijkheid vervolgens aan óns overdroeg. Wij wilden daardoor zelf ook die radicaal andere, aangrijpende klank voor elkaar krijgen.

Bron in kwestie

Klaas Veltman (1953, Winsum) is orgelbouwer-intonateur voor de firma Van Eeken uit Herwijnen, die de klank van oude instrumenten zo dicht mogelijk probeert te benaderen. Bij een tocht langs barokke orgels in kerken in Groningen en Noord-Duitsland wordt Veltman momenteel gevolgd door documentairemaker Daniël Brüggen. Elke zondag bespeelt hij het orgel in de Andreaskerk, van de Lutherse Gemeente in Rotterdam. De auteur sprak Klaas Veltman bij hem thuis en achter het kerkorgel.

Het 'vertellende spel'

'Misschien draait Van der Meer zich nu om in zijn graf, maar zijn benadering deed me wel eens denken aan popmuziek. Daar klinkt de zang vaak heel naturel, helemaal gericht op de expressie van de tekst.

'Toen Van der Meer stopte met dirigeren, ik geloof dat hij zijn gehoor niet meer voldoende vond, was dat een enorme domper. Alles wat daarna kwam, was een slap aftreksel. Ik stapte uit het koor en heb nooit meer echt gezongen. Maar die zes jaar in dat koor heeft wel heeft mijn werk als organist en orgelbouwer richting gegeven. Dat expressieve wilde ik ook in mijn spel leggen en in de klank van de orgels behouden - want in veel oude orgels zit nog een geweldige open klank, heel vrij, verfijnd en zingend. Die wordt helaas te vaak weggerestaureerd: óf te grof, óf te benepen.

'Ik streef naar wat ik noem: het 'vertellende spel'. Luister maar: deze pijp klinkt een beetje gemeen, een beetje binnensmonds - die zou ik graag willen intoneren. Hij kan veel opener klinken, zoals deze - hoor je dit verschil? En een orgelpijp kan eigenlijk zelf ook een beetje articuleren, alsof je een 'p' of een 't 'hoort. Dat kun je door de manier van aanslaan bereiken. Het orgel gaat praten, ja, dat zou je kunnen zeggen. Ik speel iets voor je, en straks in de hoge solo hoor je wat ik bedoel.

'Is dat niet prachtig?'

Johan van der Meer (Johannes Jan Hendrik van der Meer, Noordhorn 1913 - Achim, Niedersachsen 2011) geldt als een van de vernieuwers van de uitvoeringspraktijk van oude muziek. Zijn radicaal andere tekstbehandeling en voorkeur voor langzamere tempi dan gewoonlijk in de barokmuziek bezorgde hem fans en tegenstanders.

In 1945 richtte hij de Groningse Bachvereniging op (het huidige Capella Groningen) en dirigeerde dat tot 1984. In 1970 haalde hij Nicolaus Harnoncourt en diens orkest Concentus Musicus voor het eerst naar Nederland. Hun uitvoering van Bachs Magnificat was een groot succes; het blad Disk omschreef de uitvoering als 'verbijsterend'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden