Reportage Oude Kerk Amsterdam

Oude Kerk als monument ‘op sterven na dood’ door kunstbeleid

Richtingenstrijd tussen directeur Jacqueline Grandjean en andere betrokkenen, onder wie socioloog Herman Vuijsje. 

De installatie Poems for Earthlings van de Argentijnse kunstenaar Adrián Villar Rojas in de Oude Kerk in Amsterdam. Beeld Boris Vermeersch

Matrassen kleven aan de vensters van de Oude Kerk van Amsterdam. Alleen de kaarsen van de kroonluchters, afgehaald en op staketsels gezet, zorgen voor een beetje licht. Wie door het middenschip loopt, kan de zijbeuken niet zien: wanden bestaand uit honderden zandzakken zorgen voor een parcours als een loopgravenlandschap. De geur: antieke snoepwinkel, vleugje boerderij.

Niet iedereen vindt de installatie Poems for Earthlings van de Argentijnse kunstenaar Adrián Villar Rojas een succes. De leden van de protestantse gemeente die er nog altijd kerken, bijvoorbeeld: de diensten worden nu gehouden in een zijkapel. En wie graag naar het kerstconcert van organist Peter Eilander had gewild, heeft pech: de organiserende stichting oordeelde dat ze het publiek ‘niet met goed fatsoen’ kon ontvangen. De akoestiek was onherkenbaar, de sfeer weg – concert afgelast wegens kunst.

De ‘site-specifieke installatie’ zou volgens de Stichting Oude Kerk, die het gebouw sinds 1955 beheert, symbool staan voor een ‘verdedigingslinie’ tegen ‘alles waar wij ons tegen willen beschermen’. Maar inmiddels staat het project vooral voor een cultuurclash: de kunstminnaars versus de traditionele gebruikers van het gebouw.

Moderne kunstelite

Herman Vuijsje, socioloog, publicist en bestuurslid van de Stichting tot Behoud van de Oude Kerk, schreef een opiniestuk in Het Parool waarin hij uithaalde naar directeur Jacqueline Grandjean. Hij zag zwaarbeladen wagens over de pas gerestaureerde zerkenvloer denderen, gemeenteleden zouden uit de kerk worden gedreven. Vorig jaar werden voor een kunstproject de ramen al van rood plexiglas voorzien, waardoor de kerk de hele zomer rood verlicht was. In 2015 werd er een zwaar (tijdelijk) ‘dakterras’ aangelegd op de kerk, hoewel het gebouw amper gefundeerd is.

Ook Henk Verhoef, organist en adviseur bij de restauratie van het beroemde Vater-Müllerorgel (tussen 2015 en 2018), verweet Grandjean onverantwoord met het monument om te gaan. Het stof dat bij de bouw van de installatie zou vrijkomen, zou het orgel aantasten. Onder orgelliefhebbers stond zij er al niet best op: sinds Grandjeans aantreden in 2012 zijn openbare bespelingen een zeldzaamheid geworden. Verhoef: ‘Gebouw en orgel zijn als voorwerpen weliswaar nog aanwezig, maar als monument op sterven na dood.’ Met dank aan ‘de moderne kunstelite en het grote hippe geld’.

De directeur verdedigde zich in het Reformatorisch Dagblad. ‘Het is echt niet zo dat we zomaar elk gek idee van iedere kunstenaar klakkeloos uitvoeren’, zei ze. ‘We worden bovendien goed in de gaten gehouden door Monumentenzorg, restauratiedeskundigen en erfgoedbelangenverenigingen.’ Ze sprak van ‘stemmingmakerij’, noemde Vuijsje een ‘infiltrant’; Verhoef zou maar wat speculeren. Haar reactie leidde onder de kerkgangers alleen tot meer woede. 

Klokkenluider in oorlogstijd

Bert Nap, gemeentelid en klokkenluider (letterlijk), bezoekt tot het eind van de tentoonstelling in april zijn kerk niet meer. Alleen de toren gaat hij nog op. ‘Ik luid de klok maar één keer, uit protest’, zegt hij. ‘We hebben lang met Grandjean proberen te praten, maar dat gesprek is definitief afgebroken. Het zijn zachtmoedige mensen die hier naar de kerk gaan, zo’n 50 à 70 man, die zoeken niet het conflict op. Misschien ben ik wat activistischer. Ik zie mijzelf als klokkenluider in oorlogstijd. ’

En is Herman Vuijsje werkelijk een infiltrant? Nee, zegt hij. ‘Het Parool had ‘kerkganger’ onder mijn stuk gezet. Ik ben inderdaad geen lid, het is mij te doen om het erfgoed. Ik schrijf een portret van de gemeente voor een buurtkrantje. Ik heb me gewoon bekendgemaakt als journalist. Dat weet mevrouw Grandjean. Dit schetst haar manier van werken.’

Wim Diepenhorst, orgelspecialist bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, bezocht het orgel maandag. Hij trof geen beschadigingen aan.

Traditionele orgelconcerten zijn er nog weinig in de Oude Kerk van Amsterdam, geëxperimenteerd wordt er wel. Zo is er de serie Silence, contemplatieve concerten bij zonsopkomst, beginnend om 8.00 uur. Vrijdag voert pianist Helena Basilova de compositie Triadic Memories van Morton Feldman uit. Wie toch benieuwd is hoe dat orgel klinkt met al die zandzakken, kan op 14 december luisteren naar Matthias Havinga.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden