Ornithology, een oprecht beleden vogelliefde

Bespreking 'Ornithology' van Geene en de Nooy

De fotografen Anne Geene en Arjan de Nooy maakten het boek Ornithology, een aanstekelijk verslag van het gedrag en de leefpatronen van vogels. Volg het spoor en laat uw zinnen ook begoochelen. De tijd is rijp.

Kolgans. Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy

Het is een zinsbegoochelende ervaring te bladeren in het boek Ornithology van Anne Geene en Arjan de Nooy. Is het een encyclopedie? Niet echt. Want zó volledig is de verzameling opgezette vogels die ze in het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam fotografeerden, hoe uitgebreid ook, nou ook weer niet.

Is het - ten dele - een wetenschappelijke studie naar de choreografie der vogels in groepsverband, hoog in de lucht? De fotostudies naar geometrische patronen die sommige soorten tezamen vormen in vrije vlucht dan wel gezeten op hoogspanningskabels en gevels doen het vermoeden. Maar uitleg over het hoe-en-wat van het bewegingsgedrag ontbreekt. En wat doen die pagina's vol foto's van op straat uiteen gespatte vogelpoepjes hier nou weer? Het is om dol van te worden. Of er, juist in het seizoen dat alle vogels kierewiet zijn, de zinnen door te laten begoochelen. Omdat het boek, hoezeer het ook verwart, je meeneemt in een betoverende wereld.

De Rotterdamse fotografe Anne Geene heeft een naam hoog te houden als jager en verzamelaar van beelden waarin de natuur de prooi vormt. Ruim vijf jaar geleden studeerde ze af op de kunstacademie met het fotografisch observeren, determineren en rubriceren van alles wat er in haar Rotterdamse volkstuintje bloeide, groeide, afstierf, ontpopte, rondkroop, uitbotte, rijpte, bedierf, ontkiemde, uitdroogde, schimmelde - de hele ecologische cyclus die zo'n tuintje, net als de rest van de natuur, in vier seizoenen doormaakt.

Zeldzame vogels

Prachtig gefotografeerd, met oog voor detail en een liefdevol hart. En tegelijk met de bravoure van de wetenschapper die pretendeert dat zijn studie alomvattende, encyclopedische wijsheid bevat. Pretentie met een knipoog, want wij weten allen net als Geene dat het wel en wee der natuur zich niet laat samenvatten op één perceel volkstuin - er zijn grenzen aan wat pars pro toto vermag. Binnen de beperkingen van dat volkstuintje was het Geene evenwel bittere ernst - een toewijding met een ironische bijwerking.

Nu heeft Geene zich met compaan Arjan de Nooy ('zeldzame vogels in de wereld van de vogelfotografie', noemen ze zichzelf) op de ornithologie - de vogelkunde - gestort. Met eenzelfde bijna obsessieve drang om verschijningsvorm, gedrag, sporen, leefpatronen te bestuderen en daarvan fotografisch verslag te doen. Het resultaat is geenszins een boek met haarscherpe National Geographic-achtige kleurenfoto's en wetenschappelijke rubriceringen van de species en hun gedrag, maar een persoonlijke, subjectieve en associatieve verslaglegging van de fascinatie van kunstenaars voor de vogelwereld. Het is een boek waarin artistieke geesten en het idioom van de wetenschap elkaar vinden - en soms overlappen.

Wie met een oorspronkelijke blik naar een onderwerp kijkt, loopt kans ontdekkingen te doen waar anderen - wetenschappers bijvoorbeeld - achteloos aan voorbij gaan.

Ornithology Anne Geene & Arjan de Nooy. Engelstalig. 340 pag. in kleur en zwart-wit. De Hef, 29,90 euro. (****)

Group Dynamics, spreeuwen. Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy

Houtduif

Dat geldt bijvoorbeeld voor de eerste levende vogel in de geschiedenis van de fotografie die op de gevoelige plaat is vastgelegd. Geene en De Nooy ontdekten op een werk van fotografiepionier Henry Fox Talbot, An Oak Tree in Winter uit 1841-1843, een houtduif. Het diertje zat klaarblijkelijk lang genoeg roerloos te roekoeën op een tak van de boom om - na een sluitertijd van ettelijke minuten - zichtbaar te blijven op de opname. Heel bijzonder, twee jaar na de ontdekking van de fotografie, toen alleen zeer langdurige belichting van lichtgevoelig materiaal tot een adequate opname kon leiden. Een fotoportret van een levend mens vereiste kaakklemmen om het onderwerp voor de vereiste lengte van de opname in het gareel te houden. De houtduif moet dus zijn betrapt in een wel haast meditatieve stemming.

Over de ontdekking van Geene en De Nooy werd al eens bericht op de wetenschapspagina van de Volkskrant; het zal geen artikel zijn geweest waar vogelliefhebbers van achterover vielen, net zomin als fotografisch onderlegde kunsthistorici. Maar wie toevallig beide onderwerpen - de geschiedenis van de fotografie en het vogelleven - aan het hart gaan, voelde meteen een levenslang zwak voor de fotografische ornithologie van Geene en De Nooy.

Historisch gevederd

De meest exotische vogelpopulatie troffen de ornithologen-fotografen Anne Geene en de Arjan de Nooy aan in het Mauritshuis in Den Haag. Op 17 april 2015 zwierven zij voor hun boek Ornithology door de collectie 17de-eeuwse meesters en zagen een groot aantal uilen, papegaaien, hoppen, zwanen, reigers, roofvogels en andere gevederden werd gezien. Alle vogels die het Mauritshuis telt, zijn afgebeeld in het boek van Geene en De Nooy. Ook Fabritius' Puttertje werd gespot.

Group Dynamics, haantjes. Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy

Feiten en fictie

De lezer wordt in het boek heen en weer geslingerd tussen feiten en fictie. Zo zijn de beschrijvingen van opgezette vogels uit het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam ontleend aan de Griekse filosoof Aristoteles. Hij geldt als de eerste die zijn bestudering van de vogelwereld te schrift heeft gesteld, en daarbij het gedrag van de vogels heeft vervat in filosofisch-wetenschappelijke overwegingen.

Het leidt tot - kan het anders met de kennis van 2016? - staaltjes vernuftige en soms hilarische constateringen, net zo subjectief en persoonlijk als de bevindingen van Geene en De Nooy. Zo verhaalt Aristoteles over de vermeende vijandschap tussen paard en waterpieper als ze elkaar op het veld ontmoeten. Over de hop weet hij te vertellen dat die haar nest gewoonlijk samenstelt uit menselijke ontlasting, over de gaai dat ze over een grote variëteit aan zangnoten beschikt: 'Men kan bijna zeggen dat ze voor elke dag van het jaar een andere noot heeft.' Wat de ornithologen, Aristoteles zowel als zijn hedendaagse navolgers, doen, is een luikje openzetten in de geest, waarna de fantasie over en het bestuderen van vogelgedrag een vrije vlucht kunnen nemen.

Deze en volgende foto's: How black is the crowe. Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy

Uit de losse pols

Geene en De Nooy geven het goeie voorbeeld. Met series foto's van vogels terwijl ze tijdens het opstijgen uit het water met hun pootjes over het oppervlak trippelen. Van vogels in camouflage, bijna oplossend in een struikpartij of een reliëf van gevelstenen. Met de bijna mathematische serie over vogelpoepjes, waarbij hoogte en snelheid van vliegen bij het loslaten van het uitwerpsel correlatie vertonen met de vorm - een compacte vlek dan wel langgerekte flatsch - waarin het studieobject ter aarde stort. Met een uitgebreide fotografische opsomming van de vogels aangetroffen in het Sorghvliet Park in Den Haag. Niet vastgelegd met gebruikmaking van telelens en statief, maar uit de losse pols, wat meer overeenkomt met de enigszins onbeholpen blik van het menselijk oog.

Een waarschuwing tot slot is gepast. Wie zich laat inpalmen door de vogelliefde van het duo Geene-De Nooy loopt gerede kans zichzelf deze lentemaanden in alle vroegte met verrekijker, fototoestel en vogelgids terug te vinden in park, bos, op hei of plas. Hun oprecht beleden vogelliefde is zó besmettelijk.

Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Beeld Anne Geene en Arjan de Nooy
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.