POSTUUM

Ornette Coleman: inimitabele grootheid

Ornette Coleman was een van meest oorspronkelijke en eigenzinnige muzikanten die de jazzmuziek ooit heeft voortgebracht.

Beeld reuters

De donderdag op 85-jarige leeftijd overleden Ornette Coleman was een van de allergrootsten uit de jazzgeschiedenis. De saxofonist/componist past moeiteloos in de rij jazzlegenden Louis Armstrong, Duke Ellington, Charlie Parker, John Coltrane, Thelonious Monk en Miles Davis. Ook Coleman heeft de jazz vernieuwd. Eind jaren vijftig al met het platen voor het Atlantic label als The Shape Of Jazz To Come (1959) of het baanbrekende Free Jazz (1961), dat naam zou geven aan een compleet nieuw genre binnen de jazz.

Een genre overigens dat niet door alle jazzliefhebbers even goed gewaardeerd werd. Colemans muziek riep evenveel weerstand als lof op. De schelle toon uit zijn witte plastic alt-saxofoon, daaraan moest je wennen. Toen Coleman in november 1959 zijn entree maakte in de New Yorkse jazzwereld met optredens in het Five Spot café, waren de reacties zelfs vijandig. Niet zelden zou Coleman fysiek worden mishandeld, door jazz 'fans' die zijn spel niet konden verdragen.

Zover ging Miles Davis niet in die tijd, maar wel vroeg hij zich af of Coleman niet een beetje 'screwed up inside' was. Het was 1959 en de jazzgeschiedenis had een nieuw kantelpunt bereikt. Billie Holiday was overleden. John Coltrane nam zijn baanbrekende Giant Steps op. De bebop waarmee Charlie Parker en Dizzy Gillespie vijftien jaar eerder furore hadden gemaakt, was nog altijd maatgevend onder muzikanten. Maar Coleman zocht naar nieuwe structuren.

Beeld ap
Beeld ap

Jong geleerd

Geboren op 9 maart 1930 in Fort Worth,Texas kreeg hij van zijn moeder op 14-jarige leeftijd zijn eerste saxofoon. Geld voor lessen was er niet, dus was Coleman genoodzaakt alles zelf uit te vinden. Het verklaart zijn volkomen eigen, wat speels piepende toon. Hij speelde ook het liefst op een witte plastic (alt) speelgoedsaxofoon. Een instrument dat hij zichzelf niet alleen uit geldgebrek had aangeschaft, maar ook omdat de klank hem beter beviel.

Hoewel autodidact was Coleman geïnteresseerd in muziektheorie. Als twintiger werkte hij aan een eigen muzikaal systeem waarin de aloude verhoudingen tussen melodie, harmonie en ritme op losse schroeven kwamen te staan. Harmolodics zou hij dit noemen. Helemaal helder wat hij ermee bedoelde, was hij niet. Maar hij streefde een meer open expressie na, niet gehinderd door harmonische en melodische wetten zoals die door bebop-muziek in zwang waren geraakt.

Gelijkgestemde muzikanten vond hij in de vorig jaar overleden bassist Charlie Haden en trompettist Don Cherry. Ook voor Chery was de zeggingskracht belangrijker dan de technische virtuositeit.

En die zeggingskracht van een plaat als This Is Our Music (1961) was immens. Het spelen zonder piano of ander akkoordinstrument gaf het kwartet een bijzondere vrijheid, die een voorbeeld zou zijn voor latere generaties. Revolutionair was ook het album met een schilderij van Jackson Pollock op de hoes: Free Jazz- A Collective Improvisation By The Ornette Coleman Quartet. De improvisatie duurde twee plaatkanten. Twee kwartetten die tegen elkaar inspeelden. Het ene, met Coleman en Cherry kwam uit de linker speaker. Terwijl Eric Dolphy's basklarinet en Freddie Hubbards trompet van rechts kwamen.

Inspirator

Free jazz was met dit album een feit en Coleman het grote voorbeeld voor improviserende muzikanten. Maar het leverde Coleman ook veel ellende op. Angstige zaalhouders durfden hem niet te boeken, omdat zijn extreme muziekopvattingen te aanstootgevend zouden kunnen zijn. Maar Coleman ging onverdroten door met het zoeken naar nieuwe impulsen. Hij leerde viool en trompet spelen en verdiepte zich in klassieke muziek.

In de jaren zeventig, toen de jazzrock van Weather Report maatgevend leek te worden, kwam Coleman met zijn antwoord: het strakke elektrische geluid van zijn band Prime Time dat met twee bassisten en twee drummers een behoorlijke hoeveelheid noise kon produceren. Zoon Denardo zou zich als drummer in de band melden en tot aan diens dood bij zijn vader blijven spelen.

Coleman werd steeds belangrijker als inspirator voor jongere muzikanten. Rockbands van de Grateful Dead (met wie Coleman nog het podium zou delen) tot Sonic Youth prezen hem. Lou Reed zou over hem zeggen dat als er één muzikant was die kon praten door zijn instrument, dat Ornette Coleman was.

Beeld ap

Song X

Legendarisch werd ook zijn optreden in 2009 als curator van het Londense Meltdown festival. Hij deelde het podium met onder meer Patti Smith, Baaba Maal en Bill Frisell. Het publiek at uit zijn hand.

In Nederland maakte hij in 2007 en 2010 nog veel indruk op het North Sea Jazz festival. Platen maakte hij de laatste paar decennia nog maar sporadisch.

Een van de beste uit zijn carrière is Song X, het album dat hij opnam met gitarist en Coleman-bewonderaar Pat Metheny. Maar ook zijn laatste grote release, het album, Sound Grammar uit 2006 is bij vlagen adembenemend.

Als je de plaat met naast Coleman op sax, viool en trompet, twee bassisten, en zoon Denardo nu weer opzet, dan vergaat opnieuw iedere notie van tijd. De plaat, in oktober 2005 opgenomen tijdens een live-optreden in Duitsland, had ook vorige week gemaakt kunnen zijn, zo nieuw, anders en vooral zo 'onimiteerbaar' klinkt alles. Coleman ontving er in 2007 de Pulitzer Prize Of Music voor.

Beeld afp

Grammatica van geluiden

Opnieuw luisterend naar het album lijkt het ook wel of Coleman tien jaar geleden opnieuw werkte aan een nieuwe 'grammatica van geluiden'. En alleen de titel al van de kleine indie-release uit 2009 New Vocabulary lijkt deze indruk te bevestigen.

Een her en der al aangekondigde nieuwe plaat en een nieuwe tournee, gepland voor 2016 hadden uitsluitsel kunnen geven. Maar zelfs Ornette Coleman, een van meest oorspronkelijke en eigenzinnige muzikanten die de jazzmuziek heeft voortgebracht, had niet het eeuwige leven.

Hij overleed gistermorgen, 85 jaar oud, aan een hartstilstand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden