COLUMN KLASSIEK VOLGENS KERKHOF

Orkesten zijn opportunistisch

Volgend concertseizoen wordt voor het eerst een vrouwelijke chef-dirigent beëdigd bij een Nederlands professioneel symfonieorkest. De Amerikaanse Karina Canellakis krijgt de leiding over het Radio Filharmonisch Orkest. Een baan waar ze zeer naar uitkijkt, bleek toen ik haar vorig jaar interviewde. Maar aan haar lichaamstaal merkte ik dat er ook iets is waar ze minder zin in heeft, of waar ze misschien wel tegenop ziet. Dat ze er telkens aan zal worden herinnerd dat ze een vrouw is.

Canellakis heeft een beroep dat tot een paar jaar geleden zelden door vrouwen werd uitgeoefend. Dat maakt de ‘hoe is het om als’-vraag legitiem, aan de andere kant heeft zij er ook niet om gevraagd om de eerste te zijn. Gelukkig is ze niet lang de enige. Vorige week maakte het Residentie Orkest bekend dat per 2021 de Duitse Anja Bihlmaier daar chef is.

Kregen vrouwelijke dirigenten vroeger niet eens een kans, nu durft geen orkest er nog mee aan te komen dat er een heel seizoen geen vrouw op de bok staat. Kijk naar die volle, brede concertagenda’s van de maestra’s en je krijgt de indruk dat het anno 2019 alleen maar in je voordeel werkt als je toevallig vrouw bent. En dan die reeks benoemingen het afgelopen jaar. Als we ons beperken tot de Benelux: het orkest van Antwerpen strikte Elim Chan, het Rotterdams Philharmonisch nam Corinna Niemeyer aan als assistent-dirigent. Het orkest van de opera van Luik wordt sinds 2017 geleid door Speranza Scappucci.

Maar het dirigentencorps wordt niet alleen vrouwelijker, het verjongt ook razendsnel. Lahav Shani werd afgelopen zomer op 29-jarige leeftijd chef in Rotterdam. Canellakis is 37. Het Groot Omroepkoor en het Nederlands Philharmonisch legden vorige maand dirigenten vast van respectievelijk 28 (Benjamin Goodson) en 29 jaar (Lorenzo Viotti). Dan lijkt de 40 jaar van Anja Bihlmaier ineens best oud, maar dat is het niet, aangezien topdirigenten zo’n beetje rond hun 70ste pieken. Of later – zie de 90-jarige Bernard Haitink die verklaarde dat hij na dit seizoen een ‘sabbatical’ neemt.

Het Groot Omroepkoor, Radio Filharmonisch Orkest en solisten tijdens het Stabat Mater van Rossini. Beeld Anna van Kooij

Wat ook opvalt, is dat de orkesten hun nieuwe dirigenten nauwelijks hebben ‘uitgeprobeerd’. De praktijk was dat je eerst als gastdirigent een band opbouwde van liefst een jaar of vijf en dan, als de vacature voor chef vrijkwam, zou het weleens kunnen dat je werd gepolst. Voor Shani werd een extra concert ingelast om te kijken hoe het klikte met het RPhO. Ook de anderen dirigeerden maar een of twee programma’s. Alsof je op je eerste date besluit meteen vijf jaar verkering te nemen.

Zijn de orkesten bang om dat grote talent mis te lopen, opgehitst door de grote impresariaten? In ieder geval zijn ze bereid om nieuwe helden te kweken. En misschien is dat bij de financieel immer onder druk staande instituten in Nederland ook gewoon noodzaak. Het salaris van de dirigent is een van de grootste kostenposten. De jongelingen zijn goedkoper, de afdeling marketing kan goed met hen uit de voeten en hopelijk kun je een mooie, langdurige band met hen opbouwen. Met een jong en/of vrouwelijk, misschien zelfs wel niet-westerse gezicht kweek je goodwill en laat je als klassiek orkest – per definitie conservatief omdat je de waardevolle muziek van vroeger probeert te behouden – zien dat je wel degelijk bij de tijd bent.

Bij de bekendmakingen van de nieuwe dirigenten hoorde ik steeds hetzelfde. Het was ‘liefde op het eerste gezicht’. Dat geloof ik graag. Maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er ook iets anders meespeelt: opportunisme.

Wekelijks neemt Bor Beekman, Robert van Gijssel, Merlijn Kerkhof, Rutger Pontzen of Herien Wensink stelling in de wereld van film, ­muziek, theater of beeldende kunst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden