dans

Opwindend, stoer en speels: de Flamenco Biënnale is weer begonnen ★★★★☆

In Amsterdam begon het openingsweekend van de Flamenco Biënnale Nederland met een knal. Vernieuwende flamenco, dat is meer dan roffelend jongleren met ritmen; daar komt soms oud ijzer bij, en overdonderende geluidssystemen.

Annette Embrechts

Met een klap dondert zaterdagavond in Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam een verzameling metaal op de grond. De uitgelijnde sculpturen lijken op hoepelrokken, bovenlijfjes, manden en muilkorven. Het blijkt de start voor de bouw van een industrieel klinkend koninkrijkje-voor-twee. Flamencodanseres Vanesa Aibar (39) en slagwerker Enric Monfort (55) stapelen vijf kwartier lang in La Reina del Metal (De Koningin van het Metaal) geluid-op-beweging-op-geluid-op-beweging. Omringd door een vierkant gordijn van 70 kettingen lijkt Aibar soms een gekooide koningin, dan weer een schor gezongen nachtegaal die uitbreekt. Naast haar krachtige, getrainde danslichaam en haar roffelende, schrappende hakken zet ze ook haar stem in.

Monfort is Aibars ludieke lakei, die soms zijn werkbank vol percussiemateriaal (zoals koebellen, ringen en gongs) verlaat om op haar zolen te roffelen of een vibrafoon te bespelen. Overal zitten microfoontjes en controllers verstopt, zelfs in een ring. Zo kan geluidsontwerper Marijn Cinjee met een wonderbaarlijke vermenigvuldiging van alle klanken een onzichtbaar uitdijend huis bouwen van trillende echo’s, opgezogen fluitjes en uitgespuugde sirenes. Wat akoestisch begint met rinkelende belletjes en kettingen, groeit gestaag, door de techniek van 4D surroundgeluid, uit tot stevig versterkte muren van gemanipuleerde geluidssalvo’s.

Soms is het duo op toneel nog te aardig voor elkaar – af en toe jennen zou leuk zijn. Ook zouden ze mogen snijden in scènes om de opgebouwde spanning beter vast te houden. Maar opwindend, stoer en speels is deze wereldpremière zeker. Met dit nieuwe project, geïnitieerd door de Flamenco Biënnale in Nederland, en afgelopen openingsweekend twee keer te zien in Amsterdam, bewijst dit festival hoe het wederom een vrijhaven durft te zijn voor vernieuwende flamenco.

Vanesa Aibar en percussionist Enric Monfort. Beeld Eric van Nieuwland
Vanesa Aibar en percussionist Enric Monfort.Beeld Eric van Nieuwland

Monfort en Aibar ontmoetten elkaar in 2019 bij toeval, via Ernestina van der Noort, directeur van het festival. Tijdens een korte, online gepresenteerde studiocreatie in 2021 toonden de fiere Spaanse danseres (39) en de in Nederland wonende multi-percussionist (55) hun gezamenlijke fascinatie voor metaal. Dat ritmische avontuur, gemaakt op een oude olijvenboerderij buiten Sevilla, smaakte naar meer.

o../o../.o/o./o. (soleá) van María Moreno (dans), Raúl Cantizano (draailier, soundscape), Eduardo Trassierra (gitaar), Ángeles Toledano (zang) en Manu Masaedo (percussie) Beeld Günther Bauer
o../o../.o/o./o. (soleá) van María Moreno (dans), Raúl Cantizano (draailier, soundscape), Eduardo Trassierra (gitaar), Ángeles Toledano (zang) en Manu Masaedo (percussie)Beeld Günther Bauer

Een dag later, op zondagavond, klinkt opnieuw een knal als start van een voorstelling. Nu lijkt flamencodanseres María Moreno (36) de soleá op te blazen, een van de beroemde oervormen van de flamenco, door de Spaanse dichter Manuel Machado ‘de moeder van alle gezangen’ genoemd. Tijdens o../o../.o/o./o. (soleá) puzzelt Moreno met vier fantastische muzikanten alle onderdelen van deze splinterbom weer op ingenieuze wijze in elkaar. Ze gaat in briesende, zwijgende en roffelende dansdialoog met Raúl Cantizano op een opwindend jankende draailier, met Eduardo Trassierra en zijn intense gitaarmelodieën, en met Manu Masaedo op eigenwijs slagwerk. De jonge zangeres Ángeles Toledano weet uit haar ranke lijf een ijzeren stem op te diepen. Het enige minpunt is de verwassen look van Moreno’s onnodig doorschijnende jurken vol kanten roesjes, en haar blik die soms wel erg lang op onweer staat. Maar hoe de cirkelvormige storm van deze uiteengespatte en secuur in elkaar gepuzzelde soleá rondraast en langzaam weer gaat liggen, is van een overdonderende schoonheid.

‘o../o../.o/o./o. (soleá)’ door Mariá Moreno (dans), Raúl Cantizano (draailier, soundscape), Eduardo Trassierra (gitaar), Ángeles Toledano (zang) en Manu Masaedo (percussie). Beeld Günther Bauer
‘o../o../.o/o./o. (soleá)’ door Mariá Moreno (dans), Raúl Cantizano (draailier, soundscape), Eduardo Trassierra (gitaar), Ángeles Toledano (zang) en Manu Masaedo (percussie).Beeld Günther Bauer

Benieuwd of de tweelingzussen Florencia Oz (danseres) en lsidora O’Ryan (celliste en zangeres) donderdag en vrijdag in Utrecht ook met een klap beginnen tijdens hun voorstelling Antípodas, over de romantische figuur van de dubbelganger. Dat de negende Flamenco Biënnale met een knal zal eindigen staat vast. In de derde week komen mannelijke improvisatiemaestro’s als Farruquito (Juan Manuel Fernández Montoya), José Manuel Álvarez en Alfonso Losa naar Nederland.

Geheimtaal

Voor een buitenstaander lijkt het ABC van de flamenco soms op geheimtaal. Begrippen als duende, palo, compás, jondo en quejío zijn nauwelijks te vertalen in het Nederlands, laat staan dat gitaarvariaties als falseta en rasgueado of de roffels met voorvoeten, hakken, teenpunten en hele voeten makkelijk toe te lichten zijn. Hetzelfde geldt voor flamencostijlen als de soleá en de buleriá, die ook weer in verschillende tradities en regio’s hun onderling afwijkende herkomst vinden. Wie zelf een aantal traditionele flamencoritmes wil leren kan de gratis app Flamenco Compás downloaden. Het avontuur van de nuevo flamenco (nieuwe flamenco) gaat echter veel verder dan het jongleren met traditionele flamencoritmes. Daar komen soms net zo goed bergen oud ijzer als gloednieuwe geluidssystemen bij kijken.

IX Flamenco Biënnale: La Reina del Metal en o../o../.o/o./o. (soleá)

Dans en muziek

★★★★☆

La Reina del Metal door Vanesa Aibar (dans) en Enric Monfort (slagwerk) en o../o../.o/o./o. (soleá) door Mariá Moreno (dans), Raúl Cantizano (draailier, soundscape), Eduardo Trassierra (gitaar), Ángeles Toledano (zang) en Manu Masaedo (percussie). 21 en 22/1 in Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam. IX Flamenco Biënnale, t/m 9/2 in diverse steden.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden