Opruimen is een illusie, pak productie aan

Als de plasticsoep volgens het plan van Boyan Slats wordt opgevist, is dat mooi meegenomen, maar het is niet de oplossing, zeggen twee experts.

Programmamaker, schrijver en journalist Bahram Sadeghi tussen zijn verzamelde afval in de Van Gendthallen in Amsterdam.Beeld Daniël Cohen

Hij was bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Nu kruipt hij op een zonnige dag tussen de badgasten over het strand van Castricum. Hans van Weenen speurt langs de vloedlijn naar sporen van de plasticsoep. Tussen schelpen en zeewier peutert de expert in duurzame productontwikkeling minuscule stukjes plastic uit het zand, dat er op het oog schoon uitziet. Hij laat witte korreltjes zien, gekleurde splinters, dunne sliertjes draad. 'We gebruiken plastic soms maar een paar seconden, terwijl het eeuwen kan blijven bestaan.'

Jaarlijks komt een onvoorstelbare hoeveelheid plastic in de wereldzeeën terecht. Tussen de 5 en 13 miljoen ton, berekende een internationaal onderzoeksteam vorig jaar in Science. Spullen aan een paal tussen de strandstoelen illustreren wat er zoal aanspoelt in Castricum: plastic schoenen, slippers, petjes, stukken visnet, stootkussens, luchtbedden.

Aan de plasticsoep wordt vooral bijgedragen door landen met een gebrekkig inzamelingssysteem voor afval, zoals China, Indonesië en India. Maar ook een westers land als de Verenigde Staten slaagt er niet in zijn plastic uit zee te houden. Met een wereldbevolking van bijna 7,5 miljard mensen wordt wereldwijd per jaar meer dan 300 miljoen ton plastic geproduceerd. Als het aantal inwoners op aarde stijgt, zal die productie doorgroeien en bij onveranderd gedrag de vervuiling toenemen. Krijgen we de oceanen ooit weer schoon?

Plan-Slat

Bij zo'n vraag denkt iedereen aan Boyan Slat, de jonge Delftse ex-student die wereldwijd aandacht trekt met een revolutionair plan om de plasticsoep te lijf te gaan. Hij ontwierp een gevaarte met drijvers van 100 kilometer lang, waarmee hij plastic uit de Stille Oceaan wil vissen. Hij richt zich op een van de vijf zogenoemde gyres in de wereld, enorme draaiende golfstromen waarin plastic gevangen zit. Slat doet een proef met een schaalmodel in de Noordzee, dat overigens tijdelijk aan wal is gebracht vanwege beschadiging.

Van Weenen rekent zich tot de wetenschappers die sympathie hebben voor het initiatief van Boyan Slat, maar die het niet zien als dé oplossing voor het mondiale plasticprobleem. 'Het is goed dat Slat zo ondernemend is. Alles wat hij uit zee haalt is meegenomen', zegt hij. 'Maar de oceaan is onmetelijk groot. Hoeveel van die systemen heb je nodig? Met die drijvers haal je alleen de bovenste laag plastic weg. Microdeeltjes krijg je er niet uit. Opruimen is een illusie.'

Plastic dat niet op de kust belandt, blijft ronddrijven en zal ooit tot kleine deeltjes verbrokkelen en uit het zicht verdwijnen. Onder invloed van het zoute zeewater en ultraviolette straling fragmenteert plastic heel langzaam tot microplastics. Met het gevolg dat die deeltjes, waar zich makkelijk schadelijke stoffen aan hechten, worden opgenomen in de voedselketen door vogels en vissen.

Een nieuwe lading is binnengekomen.Beeld Daniël Cohen

Van Weenen: 'Deze witte korreltjes lijken op viseitjes. Die worden gegeten door vogels en vissen. De schuurbolletjes in tandpasta en andere cosmetische producten worden als hapklare brokken opgediend aan het zoöplankton.' Microplastics komen voor in de hele waterkolom, van het wateroppervlak tot de oceaanbodem. Ze zijn aangetroffen in walvissen, vissen en schelpdieren.

En dan zijn er de ultra-kleine nanoplastics. Die ontstaan door het steeds verder uiteenvallen van plastic in zee, en bijvoorbeeld ook door het slijten van autobanden op de weg en het wassen van synthetische kleding. Ze komen in zee terecht via de lucht of het riool. Aangetoond is dat nanoplastics kunnen binnendringen in organen van mens en dier, maar over de gezondheidsrisico's van micro- en nanoplastics is nauwelijks iets bekend.

Slat gaat niet aan de slag waar het meeste plastic drijft, zegt Van Weenen. Hij wijst op een rapport van de VN-milieuorganisatie UNEP, waarin staat dat slechts een klein deel van het zeeplastic in de gyres drijft. Het meeste plastic dat in zee is terechtgekomen, bevindt zich op kusten, in kustwateren en op de zeebodem.

1000 dagen plastic

Programmamaker Bahram Sadeghi verzamelde 1000 dagen lang al zijn plastic afval. Van wat hij niet mee naar huis kon nemen, maakte hij een foto. Resultaat: een muur van 150 vierkante meter met 472 foto’s en een vloer van 250 vierkante meter met de inhoud van 41 zakken volgestampt met plastic. Bekijk hier de video’s, lees de artikelen of kom zelf langs in de Van Gendthallen in Amsterdam.

Opvissen

Boyan Slat erkent dat het meeste plastic de gyres niet bereikt, maar zegt dat opruimen wel degelijk belangrijk is omdat veel drijvend plastic in de oceaan uit grote stukken bestaat. En dus nog kan worden opgevist voordat het verkruimelt. 'Voor mij ligt een bouwhelm met een label uit 1989. Die helm is nog helemaal intact. Het afbreken gaat veel langzamer dan je zou denken', zegt hij telefonisch.

Een onderzoeksexpeditie voor de westkust van de VS leerde Slat dat in de bovenste paar meter van de zee naar verhouding weinig microplastics te vinden zijn. In kilo's uitgedrukt is het slechts 3 procent van al het plastic dat tijdens de expeditie werd opgevist. Het zijn volgens hem waarschijnlijk deeltjes die stammen uit de tijd dat de massaproductie van plastic op gang kwam, zo'n 60, 70 jaar geleden.

Beeld Daniël Cohen

Slat pretendeert niet dat hij het hele plasticprobleem in de wereld oplost. In de Volkskrant verweerde hij zich eerder tegen de geluiden uit wetenschappelijke hoek dat er beter kan worden gewerkt aan het voorkomen van plasticvervuiling dan aan opruimen. Schoonmaken en preventie vullen elkaar aan, is zijn mantra. De door hem ontwikkelde technologie zal in de toekomst, meent hij, ook kunnen worden gebruikt om plastic uit rivieren te halen, dus voordat het de zee bereikt.

De oplossing moet niet worden gezocht op de oceaan, zegt marien bioloog Jan Andries van Franeker, verbonden aan Wageningen Marine Research. 'Op open zee, inclusief de gyres, drijft beduidend minder dan 1 procent van het plastic dat we in zee hebben gegooid. Meer dan 99 procent is dus zoek. Hoeveel, waar en in welke vorm de rest van het plastic in zee zit, weet niemand. Hoe kun je de hoeveelheid nanoplastics meten in een oceaan die vol zit met biologische nanodeeltjes?'

Dicht bij huis

Hoe lang plastic erover doet om te verpulveren, hangt sterk af van de omstandigheden. Een plastic zak valt op het strand eerder uiteen dan in zee. Een groot stuk hard plastic kan waarschijnlijk eeuwenlang op de oceaanbodem liggen. Microplastics doen er tientallen jaren over om te verdwijnen in het zeewater. In wetenschappelijke experimenten is aangetoond dat bacteriën plastic, zoals PET-flessen, kunnen opeten. 'Maar of dat ook gebeurt in de oceanen? En hoe lang dat dan duurt? Geen idee', aldus Van Franeker.

De plasticvervuiling moet volgens Van Franeker dicht bij huis worden aangepakt: de productie tegengaan van plastic spullen die maar één keer worden gebruikt, een inzamelingssysteem op poten zetten en plastic dat toch in het milieu belandt onderscheppen voor het in zee belandt.

Beeld Daniël Cohen

Van Weenen: 'Je moet niet kijken naar het einde van de levenscyclus van plastic maar naar het begin. De oplossing ligt bij industrieel ontwerpers. Die moeten met onze moderne technologieën en kennis natuurlijke materialen zo bewerken dat ze goede eigenschappen krijgen en volledig biologisch afbreekbaar zijn.'

Er valt volgens Van Weenen veel te leren van de tijd dat er nog geen plastic was of van culturen die het nog steeds met weinig plastic doen.

'De Vikingen bouwden schepen uit natuurlijke materialen. In Egypte worden prachtige meubels gemaakt van bladeren van de dadelpalm. We moeten ons laten leiden door de natuur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden