Opnieuw met je leven beginnen

Wineke de Boer

Het oeuvre dat Besson zo is begonnen op te bouwen, is mooi en coherent. In zijn boeken gaan liefde en dood hand in hand, broederschap is even waardevol als hartstocht, en altijd is die eenzaamheid aanwezig, iets in de mens waardoor hij of zij onmogelijk kan worden bereikt.

Voor al zijn romanpersonages schuilt het ware leven in kleine momenten, die je bijna zou veronachtzamen. Het zit in bijkomstigheden, dingen waar je nooit bij stilstaat maar die je ineens opvallen, en die je vervullen met rust, met een vreemd soort geluk, hoe ellendig je je ook voelt.

In Bessons debuut Bij afwezigheid van mannen zijn het voor hoofdpersoon Vincent de korte blonde haartjes in de nek van Arthur, een achttienjarige soldaat, Vincents minnaar. In Nazomer zit het leven in de witte Martini die Louise Cooper altijd drinkt in haar stamcafé Philies, in het septemberlicht dat over Kaap Cod aan de Atlantische Oceaan valt, in de rossige weerschijn in de baard van haar vroegere geliefde, Stephen Townsed, die na vijf jaar weer opduikt.

Nazomer is geïnspireerd op een schilderij van Edward Hopper, Nighthawks, waarvan een reproductie de hele omslag bedekt. Een man en een vrouw aan de bar, een barman erachter, en verderop, aan de zijkant nog een derde man. Wat Besson in dit schilderij intrigeert, is de eenzaamheid die het verbeeldt, maar ook het woordenloze verlangen, de spanning tussen de drie voornaamste personages. Het lukt hem om die spanning in zijn roman over te brengen: vanaf de eerste regel hangt ze in de lucht, wordt ze door de ventilatoren aan het plafond rondgewiekt, net als de lome, klamme nazomerzondagwarmte. Dat ze zo voelbaar is, komt vooral door de 'monologue intérieur' die elk van de personages heeft.

Gesproken wordt er, zeker in het begin, nauwelijks. Des te uitgebreider zijn de gedachten in de hoofden van de man, de vrouw en de kelner, die fungeert als getuige van deze bijzondere ontmoeting. Hun gedachten zijn reacties op de woorden van de ander, die nog in de lucht hangen - twijfels, vragen, verwachtingen gevat in lange, golvende zinnen. Hierin doet Bessons stijl soms denken aan die van Marguerite Duras, wier werk hij bewondert. Het zijn zinnen die je in een gevoel wikkelen, en die je beletten te snel te gaan lezen. Dat is nodig: immers, Bessons boeken draaien ook om het onbekende, om een geheim soms, om iets dat staat te gebeuren, of dat wordt onthuld.

Nazomer is als een trage film of een toneelstuk, waarbij je de beelden aan je voorbij ziet trekken, die ook in de hoofden van de personages zitten. Elk gebaar, elk woord is van belang, en het geheel voldoet aan de klassieke toneelwetten: één avond, één café, één handeling. Hoewel je moeilijk kunt spreken van 'handelen', hier. De vrouw, Louise Cooper, wacht. Ze draagt de rode jurk waarin ze zich jong en licht voelt. Ze wacht op haar minnaar, Norman, die thuis zijn vrouw moet vertellen dat hij voor haar, Louise, kiest. Maar in plaats van Norman komt haar voormalige geliefde Stephen Townsed bij Philies binnenstappen. Zij waren vijf jaar samen toen Stephen Louise opbiechtte een relatie met een gemeenschappelijke vriendin te hebben, met wie hij trouwde. Sindsdien hebben ze elkaar niet gezien of gesproken.

Hun conversatie komt traag, hakkelend op gang. Ben, de kelner, die hen allebei kent uit betere tijden, waarin ze nog samen waren, ziet hoe zij, die elkaar door en door kennen, stuntelen als beginners in de liefde.

Het is juist omdat ze elkaar kennen dat ze zo voorzichtig zijn: je inhouden, je vooral niet meteen blootgeven, ironie is het ideale schild voor je kwetsbaarheid. 'Ben denkt aan de woorden die tegenwoordig moeilijk zijn uit te spreken en die in een andere tijd onbeduidend zouden zijn geweest. Je moet opnieuw wennen aan de intiemste dingen als er eenmaal afstand van is genomen. Je moet de hele weg nog een keer afleggen als je ervan bent afgeweken, weer van voren af aan beginnen als je het spel verloren hebt, al is het maar één keer.'

Weer van voren af aan beginnen, je leven opnieuw beginnen: het is iets waar meer personages van Besson mee worstelen. Ook het meisje Anna in zijn nieuwste boek Garçon d'Italie vraagt zich af of het mogelijk is je leven opnieuw te beginnen. Zij is haar geliefde voor altijd kwijt, maar het leven dat ze met hem deelde blijkt ook niet te zijn wat het altijd leek. Haar vriend, Luca, wordt op een ochtend in september dood gevonden op een oever van de rivier de Arno in Florence, waar de roman zich afspeelt. Ze komt erachter dat hij 'betrekkingen' onderhield met een jongen, Leo, die als prostitué op het station werkt.

Net als in Nazomer lezen we hier de gedachten van de personages, maar dan strakker, en dat maakt het boek wellicht beter. De gedachten van Luca, Anna en Leo krijgen steeds een apart hoofdstuk. Ze staan dus letterlijk los van elkaar. Vertrouwen (en het geschade vertrouwen), miscommunicatie en twijfel, al aanwezig in het vorige boek, worden zo nog scherper aangezet, en de personages zijn meer op zichzelf aangewezen.

Maar het boek zwemt niet in melancholie. De 'monologue intérieur' van de dode Luca bijvoorbeeld levert originele gedachten op: 'Ik wist niet dat het zo was, dood zijn. Ik dacht domweg dat het iets hards was, dat alle lijken stijf waren, en nu kom ik erachter dat het zacht is, sponsachtig. Echt, ik heb er geen spijt van.'

Ook in Garçon d'Italie zijn het de vanzelfsprekende dingen die zich plotseling aan je opdringen en die het leven uitmaken. Het zachte septemberlicht in Florence dat Anna troost, de spaghetti waarvan Luca spijtig constateert dat hij die voortaan zal moeten missen, een aarzeling, een onzekerheid bij Leo waarvan Anna ziet dat het de charme is waarvoor haar vriend moet zijn gevallen. Besson wijst ons in zijn romans op deze kleine dingen die het leven de moeite waard maken. Je leven helemaal opnieuw beginnen hoeft niet, zolang we deze 'moments de rien' maar blijven opmerken en ervan genieten.

Philippe Besson: Nazomer.
Vertaald uit het Frans door Théo Buckinx.
Ambo; 142 pagina's; euro 17,95.
ISBN 90 2631 813 8.
Philippe Besson: Garçon d'Italie.
Julliard, import Nilsson en Lamm; 221 pagina's; euro 22,86.
ISBN 2 260 01642 1.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden