Opnieuw het land in

Wat zie je als je in Israël naar het landschap kijkt? Vroeger zagen fotografen de belofte van het nieuwe land.Nu zien ze ook Arabische dorpen en de tweedeling in de ‘voor eeuwig verenigde’ hoofdstad....

Alex Burghoorn

Met een onbevangen blik het Israëlische landschap opnemen is onmogelijk. Staat langs Snelweg 6 een geluidswal – of is het de met aarde weggewerkte Muur waarmee Israël de Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever insluit?

Liggen er charmante bossen in de heuvels rond Jeruzalem – of hebben zionisten daar met opzet naaldbomen geplant om de herinnering weg te vagen aan dorpen die in 1948 zijn achtergelaten door op de vlucht geslagen Palestijnen?

Zijn het karakteristieke Arabische huizen uit de 19de eeuw die mijn wijk in Jeruzalem, Abu Tor, sieren – of zijn het door Israëli’s gestolen Palestijnse panden?

Tali Tamir, kunstcritica uit Tel Aviv, heeft het eens pregnant verwoord. ‘In een land waar politiek het landschap is binnengedrongen, is de handeling van het kijken een politieke zaak.’

Fotograaf Yaakov Israel (1974) was eens in het Mount Zion Hotel voor een bruidsreportage, een schnabbel om de huur te kunnen betalen. Even afgeleid zag hij vanuit een raam een onwerkelijk vergezicht. Op de voorgrond: hotelgasten in bikini en zwembroek rond een 25- meterbad en een groen gazon in het Joodse westen van Jeruzalem. In de verte: de grauwe huizen van Silwan en Ras al-Amud, Palestijnse wijken in Oost-Jeruzalem.

In de officiële Israëlische lezing heet Jeruzalem de ‘voor eeuwig verenigde hoofdstad’ van de joodse staat te zijn. Het zorgvuldig gecomponeerde landschap Vergezicht op Silwan en Ras al-Amud (2004) zet daar vraagtekens bij. Het is met die onderhuidse politieke betekenis de meest uitgesproken foto uit zijn serie van tientallen nog bewoonde Palestijnse dorpen in Israël.

Yaakov Israel toont wat maar weinig Israëli’s zelf (willen) zien: dat de Arabische erfenis nog volop in het landschap aanwezig is. Maar het gaat hem daarbij nadrukkelijk niet om de armzalige kant van de Israëlisch-Arabische dorpen – dat is het onderwerp van fotojournalisten. Israel wil klassieke landschappen scheppen. Het dorp Dir Hana glinstert bij een ondergaande zon in de heuvels nabij het Meer van Galilea (Dir Hana, 2004); de huizen van Battir ligt prachtig verscholen op terrassen langs groene hellingen (Battir, 2006). Hij gebruikt er een oude Amerikaanse 8 x 10 inch grootbeeld camera voor. ‘Reizigers hebben in de 19de eeuw steeds Arabische dorpen gefotografeerd’, zegt Israel. ‘Ik sta in die traditie.’

De opslagkasten van het Joods Nationaal Fonds en de Centrale Zionistische Archieven tellen talloze foto’s van weidse en lege onherbergzaamheid – en van fiere arbeiders op bulldozers en in de zon schitterende nieuwbouwwijken. Het ‘volk zonder land’ nestelde zich in het ‘land zonder volk’, zoals de stichting van de joodse staat in 1948 in de zionistische mythologie wel staat beschreven. Het zijn zwart-witverzamelingen die ook in het buitenland het beeld van de staat in zijn eerste decennia hebben bepaald.

Dit is Israël en Dit is het land waren de titels die de fotografen van de jaren vijftig hun boeken gaven. Ze veranderden ‘de ruimte’ in ‘een plaats’, schrijft fotohistorica Ruth Oren bij de tentoonstelling Ruimtelijke grenzen en plaatselijke grenzen – een fotografisch discours over Israëlische landschappen, die tot 19 februari te zien is in het Open Museum voor Fotografie in Tel Hai, op een steenworp afstand van de Libanese grens.

Het landschap is nog steeds een opvallend genre in de Israëlische kunstfotografie. Maar de heroïsch-romantische beeldtaal is de laatste tien jaar verdwenen. Het is alsof fotografen opnieuw het land intrekken en nog eens goed kijken hoe Israël er tegenwoordig uitziet.

Het liefst fotografeert Igael Shemtov (1952) in augustus. Als de zon genadeloos is, dan pas tonen zich de typische eigenschappen van Israël, van ‘het uitgeputte landschap’.

In de serie Laag landschap, lage werkelijkheid installeert Shemtov zijn camera steeds laag bij de grond, zodat de landschapsfoto’s met veel aarde en weinig lucht een groot volume krijgen. Het contrasteert hard met de nietszeggende, anonieme vergezichten die hij kiest. Er is niets heroïsch te bekennen. In de lucht priemende staaldraden die dienen ter bewapening van het beton van nieuwbouw op zandgrond (Landschap met wonderolieplant # 2, 1996); verlaten touringcars op een parkeerplaats met toeristenuitzicht (Zonder titel, 2003).

‘We bouwen en breken weer af’, zegt Shemtov. ‘Als je goed om je heen kijkt, zie je dat we niet geloven dat we hier voor altijd blijven.’

Fotografe France Lebée-Nadav (1956) en beeldhouwster Drora Dominey (1950) hebben een rondreis gemaakt aan de hand van de gids Gal’ed – Gedenktekens voor de gevallenen in de oorlogen van Israël, die het ministerie van Defensie uitgeeft. Ze hebben 180 oorlogsmonumenten gefotografeerd en samengebracht in de serie Overal – Landschap en herinnering in Israël (2002). De gedenktekens zijn veelal vervaardigd van beton en staal, soms met toevoeging van een afgedankte tank. Op onverhoedse plekken duiken ze op. Langs snelwegen, op rotondes, in stadsparkjes, in de woestijn.

Het is het spoor van de nationale heroïek dat Lebée-Nadav en Dominey hebben gevolgd. Alleen hebben ze die naturel vastgelegd. De monumenten markeren de geschiedenis van het moderne Israël – het ‘lege land’ is intussen gevuld met herinneringen aan strijd en dood.

De bedrukte stemming die het Ben Goerion-vliegveld, de appartementenblokken van Ashdod, de woestijn bij Ramat Nafha en de vele andere foto’s oproepen, heeft echter weinig te maken met de dodenherdenking.

Het is een ‘bedroevende stilte’ die rond de monumenten heerst, zoals kunsthistoricus Meir Wigoder heeft geschreven. Niemand kijkt naar ze om. De belofte van het nieuwe land, dat door de eerste generatie Israëlische fotografen met zoveel pathos is verbeeld, is (nog) niet ingelost. Maar in plaats van bij de vele verliezen stil te staan, jakkert Israël verder.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden