Reportage Graankunst

Opletten bij aanleg geometrische Escher-kunstwerken: ‘Graanvelden zijn niet vergevingsgezind’

Zeven kunstenaars eren M.C. Escher met kunstwerken in het Friese graan. Onder hen de vader van Volkskrant-verslaggever Rik Kuiper, die hem assisteerde bij de aanleg. 

Het is een wat merkwaardig gezelschap dat mijn vader op zaterdagochtend in de keuken van deze boerderij bijeen heeft gebracht. Een stuk of tien familieleden, vrienden en kennissen – voornamelijk 65-plussers – nippen er van de koffie. Met hen gaat hij straks een kunstwerk in het graan maaien.

Mijn vader houdt een geplastificeerde plaat in de lucht: een geometrisch figuur met witte en zwarte vlakken. In de zwarte vlakken staan cijfers of letters, die aangeven hoe we niet te werk zullen gaan. Hij heeft het plan namelijk op het laatste moment omgegooid.

‘We gaan wel van buiten naar binnen werken’, zegt hij, ‘maar van vak 1 naar vak K naar vak 2 naar vak J. Zigzaggend dus.’ 

Ik betwijfel of iemand het snapt. Ook uit een vraag van een tennisvriend van mijn vader blijkt dat er vandaag van alles mis kan gaan. 

‘De witte vlakken worden gemaaid?’

‘Nee’, zegt mijn vader. ‘De zwarte worden gemaaid.’

Graankunst in het Bildt

Zes van de acht kunstwerken in het graan zijn tot 15 augustus te bewonderen in de akkers aan de Oudebildtdijk tussen Westhoek en Oudebildtzijl, Friesland. De twee grootste zijn alleen vanaf grote hoogte goed te zien. Vanaf 29 juni staat daarom gedurende anderhalve week een reuzenrad aan de Stadhoudersweg.

Spiegelkunstenaar

We zijn niet de enigen die in dit Friese polderlandschap aan een tekening in het graan werken. In totaal maken zeven kunstenaars acht geometrische vormen op de akkers in het Bildt, een streek die grenst aan de Waddenzee. Het is een ode  aan Maurits Cornelis Escher, die in 1898 in Leeuwarden werd geboren.

Echt iets voor mijn vader dus, die Escher al jaren bewondert. Ooit schreef hij – naast zijn baan bij een groot ingenieursbureau – een computerprogramma waarmee iedereen ‘regelmatige vlakvullingen’ kan maken. Zette je één lijn dan verschenen overal in beeld identieke lijnen. Je kon er, net als Escher, figuren mee maken die in elkaar grijpen. Spiegelkunstenaar heette het. Hij wist er vijftienhonderd van te verkopen.

Later liet hij zijn computer zwarte en witte lijnen vervormen tot hallucinante zebrapatronen, hij rekende foto’s van Einstein en Brigitte Bardot om tot strepenpatronen en bouwde grote foto’s op uit kleine foto’s lang voordat ieder tijdschrift dat op de cover deed.

Dus toen kunstenaar Henk Rusman (67) vertelde over zijn plan om geometrische patronen in het graan te maken, was mijn vader direct enthousiast. En hij werd geselecteerd, de 72-jarige Hans Kuiper uit Bunnik. Zijn ontwerp: twee versmolten schaakborden, zo groot als twee voetbalvelden.

Klepelmaaier

De zon schijnt, de wind blaast zachtjes over de akker en het graan kriebelt tot de knieën. Ik begin vandaag met twee anderen in de voorhoede, wij vormen het uitzetteam. Onze ogen glijden langs de paaltjes die we een paar weken eerder in de grond hebben geslagen. Vier paaltjes vormen steeds een veld van de schaakborden. 

We kijken op de tekening, we kijken op de akker en dan spannen we touwen. Dat is secuur werk, want graanvelden zijn niet vergevingsgezind. Eén fout van het uitzetteam kan het hele patroon onherstelbaar verpesten.

Is een vak gemarkeerd, dan komt mijn zwager Paul met een apparaat waar Hammer Knife Rotor op staat. In steeds kleinere rondjes vreet de klepelmaaier het vak kaal. Daarachter volgt de rest van het gezelschap: een kudde knippers met gemotoriseerde en ongemotoriseerde heggenscharen om de randen te trimmen en achtergebleven halmen te kortwieken. 

Als we ongeveer twee uur bezig zijn, kijk ik achterom. We hebben een stuk of vijftien vakken gedaan. Niet slecht, maar ook niet extreem veel als je bedenkt dat het we er 64 moeten doen, waarvan de middelste vier ongeveer vijf keer zo groot zijn als de velden waarmee we begonnen.

En dan valt mijn oog op een hoekvak. Een van de paaltjes lijkt uit het lood te staan. Maar we hebben geluk. Dankzij een krankzinnig toeval zit de fout precies in een vak dat Paul heeft overgeslagen.

‘Dat had ik natuurlijk gezien’, lacht hij.

Wintertarwe

Tijdens de lunch komt Henk Rusman buurten. De kunstenaar, die al 38 jaar in Het Bildt woont, vertelt dat hij hier jaarlijks de wisseling van de seizoenen meemaakt. Dan ziet hij hoe op de kale akkers opeens graan staat te wuiven. Ik zag dat als een uitnodiging om er iets mee te doen’, zegt hij.

Aanvankelijk stonden de boeren niet te trappelen om hem op hun akkers toe te laten. Maar nu het Fries Museum een tentoonstelling over Escher heeft en Leeuwarden ook nog eens culturele hoofdstad is, lukte het Rusman iedereen te overtuigen. Dat hij de boeren dankzij sponsors een vergoeding kon geven voor de misgelopen oogst, hielp ook mee.

Rusman is er wel druk mee. Hij regelt vrijwel alles, hij helpt de anderen met het uitmeten van hun ontwerpen en dan heeft hij nog twee eigen kunstwerken in het graan. Daar gaat hij ook snel weer naar terug trouwens, want er moet nog heel wat graan platgetrapt worden. 

‘Ik gebruik daarvoor een plank met touwen eraan', zegt hij. Die leg je op het graan, dan zet je er een voet op en zo druk je het graan vooruit tot het knikt. Bij mij kan dat, omdat er wintertarwe staat. Die laat zich makkelijker knakken dan de zomertarwe hier.’

Wiskundige kunst

Na de broodjes gaan we door, we hebben haast, nog vijfentwintig vakken te gaan. Ik wandel nu achter de klepelmaaier, mijn vader zwiept een bosmaaier heen en weer. Als hij over de touwen naar een nieuw vak moet stappen, moppert hij een beetje. ‘Waarom ben ik geen 20 meer?’

Terwijl ik mijn strepen door het graanveld trek, denk ik aan het prille begin van mijn vaders computerkunst. In de jaren tachtig sleepte hij een Osborne het huis in. Hoewel de computer geen grafische mogelijkheden bood, wist hij de printer toch een plaatje te laten spuwen van een vrouwtje dat tegen een kernwapen trapte.

Op zijn volgende computer programmeerde hij zijn Spiegelkunstenaar en tekende daarmee tientallen Escher-achtige illustratiesLater ging hij ook ruimtelijke figuren maken. Een doorbraak bij het grote publiek zat er nooit in, maar hij won wel mooi  een prijs op een internationale conferentie voor wiskundige kunst. En nu staat hij dus hier.

Het is half acht als we het laatste vak betreden. Daar dendert mijn vader in zijn spijkerbroek vol groene graanvlekken over de laatste halmen. Hij stopt de maaimachine, steekt twee handen in de lucht en roept: ‘Dankjewel allemaal!’

Daar achteraan mompelt hij nog een enkel woord: ‘Mooi.’

En dat is het.

Verder lezen

Onlangs tipte reisgids Lonely Planet Friesland als toeristische bestemming. De redactie van de Volkskrant zette de hoogtepunten van de provincie op een rij: vlooienmarkten, fonteinen en het wad.

Elf fonteinen in de elf steden van de Friese schaatstocht: een mooi idee voor Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. Filmmaker Roel van Dalen begaf zich in een Fries drama.

Geïnteresseerd in graancirkels en de mensen die geloven dat ze door buitenaardse wezens worden gemaakt? Lees dan dit stuk van Peter Giesen uit 2006 nog eens terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.