interview

Operaregisseur Calixto Bieito wordt gezien als provocateur: ‘Mensen denken dat ik een monster ben’

Calixto Bieito: ‘Toen ik midden twintig was, zeiden ze in Barcelona al: u bent te controversieel. Maar het is niet mijn probleem als ik zo word beschouwd.’ Beeld Monika Rittershaus
Calixto Bieito: ‘Toen ik midden twintig was, zeiden ze in Barcelona al: u bent te controversieel. Maar het is niet mijn probleem als ik zo word beschouwd.’Beeld Monika Rittershaus

Op het Holland Festival regisseert Bieito Die ersten Menschen, van componist Rudi Stephan. Een hervertelling van het verhaal van Adam en Eva als ‘erotisch mysterie’.

Voor veel operafans roept de naam Calixto Bieito (57) beelden op uit zijn meest opzienbarende producties: wc-potten, lichaamssappen, verkrachting, satanische seks en extreem geweld.

Als je je blind staart op zijn reputatie als provocateur, zou je bijna vergeten dat Bieito al drie decennia lang een gelauwerde theater- en operaregisseur is. In juni is voor het eerst een voorstelling van hem te zien bij De Nationale Opera (DNO). In het kader van het Holland Festival regisseert hij de zelden uitgevoerde opera Die7rsten Menschen van Rudi Stephan (1887-1915).

‘Mensen denken dat ik een monster ben, maar dat ben ik niet’, zegt Bieito enkele minuten na onze kennismaking. Ik spreek hem bij DNO op een drukke repetitiedag. Inderdaad, er is niets monsterlijks aan de zachtaardige Spanjaard, die graag zijn bescheiden komaf benadrukt. ‘Ik ben maar een simpele regisseur uit een arbeidersgezin.’

De Duitse componist Rudi Stephan heeft de première van zijn enige opera, Die ersten Menschen, in 1920 niet meegemaakt. Hij kwam op 28-jarige leeftijd om aan het Galicische front in de Eerste Wereldoorlog. Zijn klankwereld is weelderig laatromantisch met een scheutje 20ste-eeuws expressionisme. Het libretto is van Otto Borngräber en gebaseerd op diens eigen toneelstuk, dat vanwege het incestthema in Beieren werd verboden.

Die ersten Menschen is ‘een erotisch mysterie’. De personages zijn Adam en Eva en hun zonen, maar Kaïn vermoordt zijn broer om andere beweegredenen dan in de Bijbel. Waar gaat het stuk wezenlijk over?

‘Het gaat over begeerte en eenzaamheid, maar ook over ouderschap en de verhouding tussen mens en arbeid. De tekst is uiterst poëtisch, met beeldspraak uit de planten- en dierenrijken. Adam heeft het voortdurend over werken. De ene zoon zoekt naar mystiek, de andere wordt gedreven door seksuele driften. En Eva is een fascinerend figuur. De sopraan Annette Dasch, die de rol zingt, zei tegen mij: eindelijk speel ik een keer geen slachtoffer, of een vrouw die aan het einde doodgaat.’

En wat vindt u van de muziek?

‘Ik regisseer opera vanwege de muziek. Dus als een partituur mij niet bevalt, neem ik in eerste instantie de regieopdracht niet aan. Ik moet bekennen dat deze opera mij totaal onbekend was. Stephans muziek is simpelweg prachtig. Supermoeilijk voor de zangers, maar we hebben de perfecte cast. U zult horen, ze overtreffen zichzelf. Samenwerken met het Koninklijk Concertgebouworkest is echt een cadeau, en we hebben in François-Xavier Roth een geweldige dirigent. Het klinkt als een cliché, maar ik kan oprecht zeggen dat we allemaal vrienden zijn geworden.’

Waarom liet uw debuut bij De Nationale Opera zo lang op zich wachten? Heeft Pierre Audi, artistiek directeur tot 2018, u nooit uitgenodigd?

‘Dat weet ik niet. Ik bewonder Pierre Audi als regisseur, maar ik heb niet het genoegen om hem te kennen. Op het Holland Festival ben ik wel geweest, de laatste keer in 2018 met The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety, een zeer persoonlijk stuk over mijn angststoornis.’

Vindt u uw reputatie als een controversiële regisseur welverdiend?

‘Ik ben niet uit op controverse. Toen ik midden twintig was, zeiden ze in Barcelona al: u bent te controversieel. Maar het is niet mijn probleem als ik zo word beschouwd.’

Maar neem uw beruchte enscenering van Mozarts Die Entführung aus dem Serail. Als u groepsverkrachtingen, sadomasochisme en slachting in beeld brengt, wilt u dan niet bepaalde reacties ontlokken?

‘Destijds heeft niemand willen luisteren naar wat ik met dat stuk wilde zeggen. Maar die productie heeft de hele Berlijnse theaterwereld voorgoed veranderd. Het libretto van de Die Entführung aus dem Serail is vreselijk. Het is geen blijspel in een harem, het gaat over een vrouw die tot seksslaaf wordt gemaakt. Mijn Entführung ging over misstanden in de seksindustrie en mensenhandel.’

Een van de personages in Die Entführung kwam aanzetten met een paar afgehakte tepels. Hoe komt u op zo’n idee?

‘Dat was niet mijn idee! Mijn dramaturg had een aantal prostituees uitgenodigd bij een repetitie. Hun reactie: ‘Dit is ontzettend zwak en onrealistisch. Als we zoiets zouden uithalen zou onze pooier onze tepels afhakken.’ Maar ik heb veel mooiere dingen dan Entführung gemaakt. Uit het dodenhuis van Janáček, bijvoorbeeld, of mijn enscenering van het War Requiem van Britten. En ik raad u de Johannes-Passion aan (vanaf 4/6 te zien op operavision.eu, red.). U zult tranen in de ogen krijgen.’

Dus u wilt niet per se het publiek choqueren, maar het ook niet behagen.

‘Ik denk nooit aan het publiek, behalve misschien tien minuten voordat het doek valt. Daarom zit ik niet in het West End in Londen. Ik hoop dat het publiek mijn werk waardeert, maar ik wil vooral mezelf zijn. Wel vond ik het vervelend als mijn ouders of mijn gezin het moesten ontgelden vanwege mijn werk. Nadat mijn productie van Verdi’s Un ballo in maschera in première ging in Barcelona, zat ik in een restaurant met mijn vrouw en babyzoontje. Een paar gasten begonnen te roepen: ‘We hebben het gehad met mensen zoals u!’ Er werd aan mijn stoel getrokken. Dat deed me dan wel pijn.’

Is het erg als het publiek een herinterpretatie van u niet helemaal begrijpt?

‘Helemaal niet. Als toeschouwer ben je vrij om te reageren met je eigen gedachten en associaties. Ik hoop dat Die ersten Menschen het publiek aanspreekt. Mijn eigen bijdrage kan ik niet beoordelen, maar kom allemaal kijken en luisteren naar de fabelachtige zangers en musici!’

Die ersten Menschen is van 3 t/m 23/6 te zien bij Nationale Opera & Ballet. Kaartverkoop volgens het Fieldlab-protocol via operaballet.nl.

Verguisd en bewonderd

Calixto Bieito studeerde letterkunde, kunstgeschiedenis en regie in Barcelona. Tien jaar lang was hij artistiek leider van het Teatre Romea, waar hij naam maakte als theaterregisseur. Internationale faam verwierf hij met toneelstukken van Shakespeare, Macbeth in Salzburg (2001) en Hamlet in Edinburgh (2002). Zijn even verguisde als bewonderde enscenering van Mozarts Die Entführung aus dem Serail in de Komische Oper in Berlijn in 2004 bevestigde zijn reputatie als toonaangevende operaregisseur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden