Opera

Opera’s krijgen nog zelden een Nederlandse versie: ‘Bruid te koop’ brengt daar verandering in

De Nederlandse Reisopera maakte met Bruid te koop een eigentijdse hertaling van een Tsjechische en Duitse opera. Een grote verbetering, vinden de makers zelf.

Merlijn Kerkhof
'Bruid te koop' van De Nederlandse Reisopera, hertaald door Anne Lichthart. 
 Beeld Marco Borggreve
'Bruid te koop' van De Nederlandse Reisopera, hertaald door Anne Lichthart.Beeld Marco Borggreve

Opera’s vertalen in het Nederlands: een eeuw geleden was het nog een goed gebruik. Nu gebeurt het bijna nooit meer. Terwijl sommige opera’s er best van zouden opknappen, vinden ze bij de Nederlandse Reisopera. Het operahuis blaast de vertaaltraditie nieuw leven in door Prodaná nevěsta van Bedřich Smetana (1824-1884) op te voeren als Bruid te koop.

Aan een tafel in een kleedkamer van het Enschedese Wilminktheater zit het verantwoordelijke trio: dirigent Ed Spanjaard, regisseur John Yost en vertaler Anne Lichthart. De sfeer is goed. Dat de voorstelling misschien moet worden afgezegd in verband met het oprukkende coronavirus, dat wil niemand echt geloven. Het is 10 maart 2020.

‘Het is geen vertaling hè?’, zegt Anne Lichthart. ‘Ik heb het stuk hértaald. We hebben steeds per deel gekeken: wat willen we dat hier gebeurt? Ik heb de Duitse en Nederlandse vertalingen van het libretto wel gelezen. Om ze vervolgens volledig los te laten.’

John Yost: ‘Als je dit stuk uitvoert als museumstuk, overtuigt het niet. In het origineel zit geen vaart, de tekst is heel passief. Het verhaal gaat bij ons nog steeds over Marshenka (gespeeld door Laetitia Gerards, red.) die een speelbal is van haar ouders en haar geliefde. Het gaat er alleen om hoe we het vertellen.’

Ed Spanjaard: ‘Maar de muziek is geweldig! Ik bewonder de spontaniteit, de turbulente energie van de ouverture. Alle volkse dingen zijn volstrekt origineel. Vaak denk je bij dit stuk: dit is volkomen vanzelfsprekend, dit had ik zelf kunnen schrijven. Maar dan zie je de subtiele harmonische wendingen, die figuraties in de eerste violen! Het is echt een rijk stuk.’

John Yost: ‘Marshenka is in het origineel een meisje vol zelfmedelijden. Dat is niet leuk om te spelen en niet aantrekkelijk om naar te kijken. Onze Marshenka is pittiger, meer een meid van vandaag, waardoor het hele stuk levendiger wordt. Het is bedoeld als komische opera. We vroegen ons af: lachen we vandaag de dag nog om een man in een berenkostuum, of iemand die stottert en dan als dorpsgek wordt geportretteerd? Ik denk van niet.’

Curieus is dat Smetana, aangestoken door het opkomende nationalisme, juist ‘de’ componist werd van Bohemen doordat hij pionierde met opera’s in het Tsjechisch, een taal die hij zelf pas als student leerde – als middenklasser werd hij Duitstalig grootgebracht en in zijn jonge jaren ging hij nog als Friedrich door het leven. De opera, die in 1866 in première ging, wordt nu het vaakst uitgevoerd in het Duits, als Die verkaufte Braut.

'Bruid te koop' van De Nederlandse Reisopera 
 Beeld Marco Borggreve
'Bruid te koop' van De Nederlandse ReisoperaBeeld Marco Borggreve

Ed Spanjaard: ‘Ik heb de Duitse versie dertig jaar geleden gedirigeerd bij Het Brabants Orkest. Van de taal bleef toen niets hangen. Ik vind de hertaling van Anne echt een grote verbetering. Dit stukje vind ik zo leuk: ‘Het is een lekker joch, het is een lekker joch/ Een beetje een zacht eitje, maar z’n vader heeft veel centen en dat wilden jullie toch?’ En weet je wat dat in het Duits is? ‘Ist alles alles klar?/ Ist alles alles klar?’ Tsja...’

Hoe sterk zijn de Tsjechische taal en deze muziek eigenlijk met elkaar verweven? Is het wel los te zien? Ed Spanjaard: ‘Geen van ons spreekt Tsjechisch, maar ik denk dat het feit dat Smetana kon uitgroeien tot nationale componist vooral komt door de genialiteit van zijn melodieën. Smetana deed zelf ook zijn best om het stuk vertaald te krijgen.’

Anne Lichthart: ‘We hebben in een vroeg stadium bij elkaar gezeten om mijn tekst op de muziek af te stemmen. Alle klemtonen moesten kloppen met de muzikale accenten. Soms kwam ik net een woordje tekort of was er een nootje te veel, dan moest ik Ed lief aankijken of hij iets kon aanpassen.’

Ed Spanjaard: ‘Geregeld vroegen zangers op repetities: mag dit woord veranderd, mag deze vocaal langer? Anne was heel flexibel. Heel af en toe zei ze: ‘Nee, de tekst die er staat, daar hou ik aan vast – die is mooi puntig, blijf daar nou maar bij.’’

Anne Lichthart: ‘Ik hou van heel duidelijke taal, geen gesodemieter. En ik hou van zelfstandig naamwoorden, dat maakt het beeldend.’

Waarom wordt het zo weinig gedaan, denken ze, opera’s vertalen naar het Nederlands? Anne Lichthart: ‘Ik denk dat het vaak als onderschatting van het publiek wordt gezien.’

Ed Spanjaard: ‘Misschien zijn we er een beetje te deftig voor. We zijn sowieso taalmachtiger dan onze buren. Dat ik als 22-jarige student in Londen repetitor mocht worden in Covent Garden, lag maar aan twee dingen: dat ik een heel goede bladlezer ben en mijn talen spreek.’

Anne Lichthart: ‘In ieder geval is dit een echt Nederlandse tekst geworden. Er was een stukje in de opera, dat klonk als: ‘rucolaaaa, rucolaaaaa’, daar heb ik ‘rokjesdag, rokjesdag’ van gemaakt.’

Twee dagen na het interview wordt duidelijk dat de première van Bruid te koop – een dag na de beruchte persconferentie – niet doorgaat. De productie wordt twee keer uitgesteld. Vanaf zaterdag, ruim twee jaar later, is de opera alsnog te zien, met dezelfde cast.

Bruid te koop: 2/4, Wilminktheater, Enschede. Tournee door Nederland t/m 12/5. Info op reisopera.nl.

Blindentolk

Voor de uitvoeringen in Utrecht (23/4) en Amsterdam (7/5) zal de Reisopera samenwerken met de stichting Komt Het Zien. Mensen met een visuele beperking krijgen dan via een draadloze koptelefoon live te horen wat er op het toneel gebeurt. Bruid te koop is daarmee de eerste opera in Nederland met audiodescriptie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden