Opera gebasseerd op een tv-interview van Theo van Gogh

Componist Huba de Graaff: wat toen werd gezegd, is nog steeds actueel

Componist Huba de Graaff gebruikte een tv-interview van Theo van Gogh voor een opera. Want wat toen werd gezegd, is nog steeds actueel.

Componist Huba de Graaff Foto Hanna Hachula

Huba de Graaff (57) heeft haar nieuwste opera, The Naked Shit Songs, gebaseerd op een televisieinterview door Theo van Gogh uit 1996. In zijn toenmalige programma Een prettig gesprek vroeg hij het Engelse kunstenaarsduo Gilbert & George de kleren van het lijf over The Naked Shit Pictures, hun spraakmakende expositie in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Er komen grote vraagstukken voorbij die ook nu nog actueel zijn. De complete tekst, met verhaspelingen en al, heeft De Graaff als libretto gebruikt.

De Graaff: 'Ik vind zingen iets raars. Dementerende bejaarden zingen graag, kinderen zingen graag. Daarom ontstond bij mij het idee dat de mens eerst zong en dat, later in de evolutie, spraak is ontstaan. Dat ben ik gaan onderzoeken. Ik ben apengeluiden gaan opnemen en inderdaad: apen zingen ook. Hun zang verwerkte ik in mijn Apera. Het is natuurlijk ook provocerend bedoeld - art has to be provocative, dat hoor je Gilbert & George ook zeggen in The Naked Shit Songs, mijn nieuwste opera.

'Ik heb ook onderzocht wat er voorafging aan zingen. Dat bleek een kreun te zijn, een keelklank, vlak voordat een zangtoon begint. Zo is mijn Pornopera ontstaan, als een studie van het kreunen. Daarna vroeg ik me af wat er gebeurt als je gesproken tekst weer gaat zingen. Retropera dus. Verandert de betekenis van die woorden daarmee ook?

Daar liep ik aan te denken, op straat, toen ik tegen acteur en zanger Jan Elbertse aanbotste. Hij zei: Huba, ik heb iets heel leuks, een tape met een interview door Theo van Gogh met Gilbert & George, uit 1996. Zo is het begonnen.'

Hoe maak je van een televisieuitzending een opera? In haar keuken in Amsterdam-Oost laat Huba de Graaff zien hoe ze de uitgeschreven interviewtekst heeft verdeeld: duizend woorden, duizend woorden, duizend woorden - een grafisch schema met in potlood getekende vakjes. In kolommen zie je de tijdsindeling. Drol drol drol lord drol lalala drol, staat in de vakjes geschreven.

Gilbert, George & Theo 

In 1996 kwam de tentoonstelling The Naked Shit Pictures, van het Engelse kunstenaarsduo Gilbert & George, naar het Stedelijk Museum in Amsterdam. Tv-maker Theo van Gogh interviewde het tweetal voor zijn tv-programma Een prettig gesprek dat de aanleiding voorde opera The Naked Shit Songs van Huba de Graaff. Het duo werd bekend door hun performances, videokunst en immense fotowerken.

Het gaat over poep, pies en seks bij Huba de Graaff? 'Nou ja, het interview van Theo van Gogh was natuurlijk wel naar aanleiding van de Naked Shit-tentoonstelling van Gilbert & George.'

Hoe serieus neemt u zichzelf?

'In principe neem ik mezelf heel serieus. En ik neem de kunstvorm ook heel serieus, maar de manier waarop ik naar buiten treed is natuurlijk een vette knipoog. Je kunt geen muziekstuk maken als een vette knipoog en daar anderhalf uur lang mee doorgaan. Dat hou je niet vol. Daar heb je techniek en vorm voor nodig.

'Gilbert & George vinden het belangrijk dat ook de taxichauffeur in Londen hun kunst begrijpt. Art for all, is hun motto. Mijn thematisch materiaal moet dus niet iets ingewikkelds zijn. Ik kan nu wel met weet-ik-wat aankomen, maar ik dacht: laat ik een drolthema nemen en daar alles op baseren. Tingding tengdeng tengdeng tengdeng tadadadam. Iedereen kan het meezingen.

'Muziek gaat over communicatie en over een geste maken, een emotie uiten. Ik bedacht: waarom moet het een notenconstructie zijn? Waarom kun je niet ook een deuntjesconstructie maken? Je zult horen hoe toegankelijk het allemaal blijft. Het drolthema gebruik ik als bas, als onderlaag. Die gaat het hele stuk door.'

Waarover ging het in de bewuste uitzending?

'Gilbert & George zeiden het destijds en zeggen het ook nu nog: het draait in de wereld altijd opnieuw om geld, seks, ras en religie. Die onderwerpen hoor je terug in de opera. Het gesprek ging ook over religie en fundamentalisme. Theo zegt in een terzijde: 'Even if you were strangled, it shouldn't be news? Als je vermoord wordt, is dat geen nieuws dan?'

'Zo is het letterlijk gezegd in het interview. Als je dat vandaag de dag terugluistert, lopen de rillingen je over de rug. Verderop zegt Theo: 'But we were talking about getting more or less tolerant. In what respect? The muslim people are very unagressive.' Nou, daar gaat het de hele tijd over.

Hoe bouwt u de spanning op met zo'n tekst?

'Gilbert & George zijn al met z'n tweeën. Verdubbelde kunstenaars zijn het. Ik zet dat in de opera door: het worden steeds meer Gilbert & Georges. Ook de koorzangers veranderen in Gilbert & Georges. Tegelijkertijd laat ik Theo's eenzaamheid zien. Hij komt helemaal alleen te staan. Het is hij tegen de wereld, tegen moslims, homo's, tegen alles en iedereen.

'Je hoort dat het interview een aanzet is tot een dialoog. Een aanzet tot openheid. Daarna kwam 9/11, de aanslag op de Twin Towers, en op 2 november 2004 werd hij vermoord en is alles dichtgeklapt. We zijn op eieren gaan lopen, maar voor mij geldt: ik wil opnieuw die dialoog.'

Holland Festival, Huba de Graaff: The Naked Shit Songs. Regie: Marien Jongewaard. Met Christopher Robson (Gilbert), Nigel Robson (George), Sander van Vledder (Theo van Gogh). Stadsschouwburg, 22 t/m 23/6, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.