'Opeens was ik mijn identiteit kwijt. Ik was niemand'

Producent Pascale Lamche maakte een documentaire over Winnie Mandela: herwaardering voor een omstreden vrouw in een empathisch portret.

Winnie Madikizela (toen nog Mandela) in 1985. Beeld Paul Weinberg / South Photos

Het is 10 mei 1994 en Nelson Mandela wordt ingehuldigd als eerste zwarte president van Zuid-Afrika. Hij houdt een toespraak bij het Uniegebouw in Pretoria, waar de regering zetelt. Na dit archiefbeeld toont de camera de inmiddels 80-jarige ex-vrouw van Mandela, Winnie. Terugblikkend op die historische dag, toen zij nog was getrouwd met Mandela, zegt zij: 'Opeens was ik mijn identiteit kwijt. Ik was niemand.' Alleen nog maar de vrouw-van.

Dit fragment onderstreept de boodschap van de 84 minuten durende tv-documentaire Winnie. De maakster, de Franse producent Pascale Lamche, wil hernieuwde aandacht vestigen op de bijdrage van Winnie Madikizela aan de jarenlange strijd tegen de apartheid in Zuid-Afrika. Lamche wil haar uit de schaduw halen van Nelson, de Nobelprijswinnaar die de geschiedenis is ingegaan als icoon van de anti-apartheidsstrijd, maar die volgens Lamche niet zijn status zou hebben bereikt zonder zijn toenmalige echtgenote.

Verbanning

'Het doel van mijn film is een herwaardering van Winnie als kritisch denker en als politieke speler met haar eigen bestaansrecht', vertelt Lamche, die de prijs voor Beste Regie won op het Sundance Filmfestival in januari 2017. De titel van de film is veelbetekenend: de voornaam Winnie kreeg volgens Lamche 'bewust' niet de achternaam mee van de vermaarde, in 2013 overleden Nelson.

Historisch beeldmateriaal zet Winnie Madikizela-Mandela neer als een sterke vrouw die er vaak alleen voor stond. Nelson Mandela, met wie ze in 1958 was getrouwd, werd in 1964 veroordeeld voor een poging het apartheidsbewind omver te werpen en opgesloten op Robbeneiland. We zien hoe Winnie Mandela's eigen activisme haar in 1969 doet belanden in eenzame opsluiting, hoe ze in 1977 verbannen wordt naar het gehucht Brandfort ('een levend graf') en hoe ze daarna nog protesten aanvoert, terwijl tal van andere (mannelijke) kopstukken van het ANC in de cel zitten of in ballingschap zijn.

Wanneer Nelson Mandela op 11 februari 1990 wordt vrijgelaten en hij zijn beroemde speech begint voor een uitzinnige mensenmassa in Kaapstad, blijkt hij zijn bril kwijt te zijn. Hij leent de hare. 'Mandela keek naar de wereld door de ogen van Winnie', luidt in de film het begeleidende commentaar van de biograaf van Winnie, Anné-Mariè Bezdrob. De symbolische boodschap: Nelson - ja het ANC, of zelfs heel zwart Zuid-Afrika - was nooit zo ver gekomen zonder de vrouw die hem bleef opzoeken in zijn cel en die zijn lot onder de publieke aandacht bleef brengen.

Het archiefmateriaal wordt doorspekt met actuele interviews met de hoofdrolspeelster. Viermaal werd ze uitvoerig geïnterviewd door Lamche, die ook sprak met een reeks andere betrokkenen. Een van de geïnterviewden is Zindzi, een van de twee dochters van Winnie en Nelson. Dochters die goeddeels werden grootgebracht door Winnie omdat Nelson gevangen zat.

Standvastigheid

De standvastigheid van Winnie Madikizela in de strijd tegen de apartheid verdient volgens de filmmaker ook een herwaardering gezien alle belangstelling die is uitgegaan naar minder sprankelende aspecten van haar latere politieke en persoonlijke leven. Lamche: 'Ik wil het verhaal bijstellen dat zich in de afgelopen twintig jaar zich in het collectieve geheugen heeft genesteld; mensen die Winnie beschouwen als een kindermoordenaar en een gangster.'

Bedoeld wordt onder meer de geruchtmakende moord, in 1988, op de 14-jarige jongen Stompie Seipei. Zuid-Afrika's Waarheids- en verzoeningscommissie van na de apartheid stelde dat Madikizela's lijfwachten betrokken waren geweest en dat zij medeverantwoordelijk was voor 'mensenrechtenschendingen'. In de jaren tachtig had zij bovendien haar steun betuigd aan 'halsbandmoorden', waarbij zwarte (vermeende) collaborateurs van het blanke bewind gedood werden met brandende autobanden. In 2004 werd ze ook nog veroordeeld in een fraudezaak.

Tekst gaat verder na de foto.

Winnie tijdens de herdenking van Mandela. Beeld AFP

Negatieve acties

De twee laatstgenoemde kwesties komen niet aan bod in Winnie. De moord op Stompie Seipei wel; vooral via geïnterviewden, die twijfel zaaien over haar betrokkenheid.

Winnie Madikizela valt de toenmalig voorzitter van de Waarheids- en Verzoeningscommissie aan. Aartsbisschop Desmond Tutu handelde volgens haar namens de restanten van het blanke veiligheidsapparaat, dat erop uit zou zijn geweest haar in diskrediet te brengen. Het tandem Nelson-Winnie zou te krachtig zijn, ook omdat zij minder gericht was op een compromis. Marginalisering van Winnie zou in het belang zijn geweest van Zuid-Afrika's blanke minderheid, die na de apartheid vreesde voor verlies van haar geprivilegieerde positie. In 1996 scheidden Winnie en Nelson.

De film bevat geen reactie van aartsbisschop Tutu (85). Pascale Lamche zegt dat ze hem heeft benaderd en dat hij liet weten dat hij te oud is.

Lamche verwerpt kritiek als zou haar film eenzijdig zijn door het gedeeltelijk weglaten of het wegmasseren van negatieve acties uit het leven van haar hoofdpersoon. 'Critici die zeggen: de film is eenzijdig, begrijpen mijn intentie niet. Het gaat mij er niet om alle hokjes uit Winnies leven af te vinken, ik wil niet elk detail weerleggen. Ik koos voor één verhaallijn.'

De kijker doet er voor een goed begrip van Winnie verstandig aan rekening te houden met deze bewust nauwe zienswijze. Lamche maakte naar eigen zeggen de film ook niet 'uit het perspectief van een buitenstaander', maar 'met een zekere empathie'.

De selectiviteit van Lamche betekent ook dat Winnie Madikizela niet aan het woord komt over het hedendaagse, van patronage betichte ANC en de door corruptieschandalen omgeven president Jacob Zuma. Als zij inderdaad de zelfstandige, belangrijke stem binnen het ANC was, zoals de film laat zien, dan maakt dat Zuma ook tot háár erfenis - over wie ze toch een mening moet hebben.

Lamche: 'Ik heb Winnie geïnterviewd over Zuma, maar dit materiaal viel buiten het bereik van mijn film. Ik wilde het niet over de actuele politiek laten gaan. Ik wilde iets blijvends maken.'

Winnie draait vanaf vandaag in de bisocoop (9 zalen). Bekijk de trailer hieronder.

Winnie-vertolkingen

Het leven van Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela (1936) is vaker een inspiratiebron geweest, maar niet altijd tot haar tevredenheid. In 2011 protesteerde Winnie Mandela tegen de verfilming door de Zuid-Afrikaanse cineast Darrell Roodt van de biografie Winnie Mandela, a Life van Anne Marie du Preez Bezrob (uit 2005). De opera van de Zuid-Afrikaanse componist Bongani Ndodana-Breen, ook uit 2011, over haar leven kon haar goedkeuring wel wegdragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden