De gidsLeesclubs

Op zoek naar het ultieme leesclubboek

Beeld Sophia Twigt

De Volkskrant Boekenredactie begint een online leesclub. Want lezen wordt leuker wanneer je ervaringen kunt uitwisselen en met anderen de geesten kunt slijpen. Maar is ieder boek wel geschikt voor een groepsbespreking? Wanneer is een boek een goed leesclubboek? 

Leesclubs zijn populair. Kijk bijvoorbeeld eens naar Senia, een koepelorganisatie die maar liefst 1.400 leesclubs verspreid over het hele land onder haar hoede heeft. Elk jaar groeit het ledenbestand met zo’n tien procent, met de teller op dit moment op tienduizend leden. En dat is nog buiten de mensen gerekend die lid zijn van informele clubs die niet gelieerd zijn aan een overkoepelende organisatie – vriendengroepen die eens in de zoveel tijd met elkaar een avond over een boek praten.

Een van die mensen is Vivien Waszink (43) uit Leiden. Haar leesclub mag je met recht een succesnummer noemen: al vijftien jaar komen zij en een zestal vrienden eens in de twee maanden samen. Hoe zien die avonden eruit?

‘Iedere bijeenkomst kiest iemand anders het boek dat we gaan lezen, de zogenaamde leesdictator’, vertelt Waszink. ‘Deze dictator is ook de gastheer- of vrouw van de avond en kookt voor de groep. Soms doen we dat in de stijl van het boek. Zo heb ik ooit Het verdriet van België gekozen als leesdictator en toen voor de hele groep waterzooi bereid, wat overigens niet echt goed smaakte.

‘Van tevoren bedenken we altijd wat vragen die als richtlijn voor het gesprek kunnen dienen. We halen bijvoorbeeld een quote uit een recensie en bespreken of we het daarmee eens zijn. Of we proberen het boek te verbinden aan iets uit ons eigen leven. Dat hoeft allemaal niet te streng. Uiteindelijk moet het vooral gewoon een leuke avond zijn.’

Buiten je bubbel

Voor Waszink is de lol van een leesclub vooral dat je met boeken kennismaakt die je anders misschien links had laten liggen. ‘Ik lees graag Amerikaanse of moderne Nederlandse literatuur en ben dan geneigd altijd dat soort boeken te kiezen. Maar bij mijn leesclub lezen we ook wel eens een sciencefictionboek of een boek uit een heel andere cultuur.’

Nicole Hoven (54), directeur van Senia, sluit zich daarbij aan: ‘Leesclubs verbreden je venster op de wereld.’ Ter illustratie van dat punt haalt Hoven De goede zoon van Rob van Essen aan, een boek dat tijdens de Week van de leesclub in veel pop-up leesclubs van Senia is besproken. ‘Ik genoot van de dystopische wereld die in het boek geschetst wordt. Maar veel lezers die dezelfde gereformeerde achtergrond als het hoofdpersonage hadden, ervoeren het boek juist als heel beklemmend. Ik heb zelf die religieuze opvoeding niet gehad, maar kon door de leesclubs toch deelgenoot worden in de ervaring van anderen. Dat vind ik ook gelijk de meerwaarde van de leesclubs van Senia: dat je met mensen van buiten je bubbel in contact komt.’

Beeld Sophia Twigt

Toch is het clichébeeld dat aan leesclubs hangt niet helemaal onterecht. ‘Verreweg onze meeste leden zijn vrouw en de meesten zitten niet meer in het spitsuur van hun leven. Een leesclub laat zich best lastig combineren met een drukke baan, gezin, mantelzorg, noem maar op.’ Maar Hoven observeert wel een verandering: ‘langzaamaan beginnen leesclubs te verjongen.’

Opmerkelijk: waar de fictieleesgroepen gedomineerd worden door vrouwen, daar is de balans tussen mannen en vrouwen bij de non-fictieleesgroepen (geschiedenis, kunstgeschiedenis en filosofie) veel gelijker.

Themaleesclub

Voor de leesclub die is opgericht door de Amsterdamse Bob van Toor (34) gaat het clichébeeld in ieder geval niet op: deze groep bestaat uit louter mannelijke twintigers en dertigers. Een themaleesclub: de boeken die worden gelezen en besproken zijn afkomstig uit de homoliteratuur.

Van Toor richtte zijn leesclub tweeënhalf jaar geleden op met het idee om een plek te creëren waar gelijkgezinden kunnen praten over boeken die dicht bij hun persoonlijke ervaringen liggen. ‘Ik wil altijd heel graag met iemand praten over de boeken die ik gelezen heb,’ vertelt Van Toor. ‘Of dat nou om goede of slechte boeken gaat; het is leuk om met iemand de degens te kruisen over iets wat je allebei goed kent. In ons internettijdperk wordt dat steeds moeilijker. Iedereen kijkt verschillende series, leest verschillende boeken, volgt verschillende mediakanalen. De ervaringen van mensen zijn in de 21ste eeuw zo diffuus geworden. Daar kun je met een leesclub een beetje tegenwicht aan bieden.’

Van Toor wijst ook op de therapeutische waarde die leesclubs kunnen hebben. ‘Het boek vormt een uitgangspunt om over je eigen ervaringen en emoties te praten. Specifiek voor onze club zal dat nog iets meer gelden, dan voor algemene leesclubs. Dat kan heel waardevol zijn. Maar ik wil wel dat het boek leidend blijft. Het moet geen therapiesessie worden.’

Is een leesclub nog steeds een effectieve breker van de eigen bubbel wanneer je alleen maar boeken over homoseksuele personages leest? Van Toor meent van wel: ‘In onze club lezen we over mensen die hele andere levens leiden dan wij. Over iemand die leeft in de jaren vijftig, of over een Vietnamese immigrant in de VS. Maar juist in die totaal andere levens vind je overeenkomsten met jezelf die heel fundamenteel zijn.’

Online leesclub

Met 190.000 geregistreerde leden is Hebban verreweg de grootste online lezerscommunity van het Nederlandse taalgebied. Jaarlijks organiseert het platform zo’n 150 online leesclubs. Wanneer je tot een club wordt toegelaten, krijg je het te lezen boek thuisgestuurd. De digitale leesclub wordt vervolgens begeleid door een leescoördinator, die bijhoudt hoe ver iedereen in het boek is en discussievragen opwerpt.

De boeken die worden behandeld, variëren enorm, vertelt Debbie van der Zande van Hebban. ‘We lezen veel literaire romans en thrillers, maar behandelen ook nonfictie.’ Daarnaast besteedt Hebban ook aandacht aan genres als fantasy en young adult-literatuur.

Voor een geslaagde leesclub is het van belang dat de lezer en het boek goed bij elkaar passen. Zogenaamde genrebenders hebben het in de leesgroepen van Hebban wel eens moeilijk: ‘verwachting en boek lopen dan te ver uiteen. Daarom laten we potentiële leden altijd eerst een fragment lezen, zodat die kunnen bepalen of het boek wat voor ze is.’ 

Welke boeken leveren de leukste avond op?

Niet alle boeken zijn even geschikt om te behandelen in een leesclub. Vivien Waszink herinnert zich nog dat ze in haar leesclub Sprakeloos van Tom Lanoye lazen. ‘Dat vonden we allemaal heel mooi, heel schrijnend ook. Maar het leverde geen discussie op. Daarvoor is het een te hapklaar verhaal. Datzelfde gold voor Anything is Possible van Elizabeth Strout. Dat vonden we allemaal heel erg mooi, iedereen gaf het een negen. Maar dan zit je het dus de hele avond met elkaar eens te wezen.’

‘Ik denk eigenlijk dat het meest geschikte boek een boek is waarover je van mening verschilt, maar ook een waarvan je tijdens een bespreking nog wat kunt leren. Dat het niet zo’n afgebakend mooi verhaal is, maar dat je al pratende verder komt en het boek beter begint te begrijpen.

Dat hadden we bij Annie Dunne van Sebastian Barry. Dat vonden we tijdens het lezen allemaal een heel raar en saai boek. Maar tijdens de leesclubavond kwamen we er al pratende achter dat het toch wel een interessant verhaal was. Juist ook omdat het boek de mogelijkheid liet om zelf nog veel in te vullen. Aan het eind van de avond waren we eigenlijk allemaal verrast hoe goed we het boek vonden.’

Uitgesproken

Nicole Hoven voegt toe: ‘Het wordt interessant zodra de interpretaties van een boek uiteen kunnen lopen. Veel boeken zijn tegenwoordig geschreven als filmscripts – heel beeldend en filmisch beschreven. Dat leest natuurlijk ontzettend lekker, maar als het op dat niveau blijft en er verder geen gelaagdheid in zit, dan blijft de discussie vaak hangen in ‘ik vond het meeslepend’ of ‘het wist me niet te grijpen’. Voor een leuke avond moet een boek uitgesproken zijn, of dat nu op het gebied van stijl, personages of thematiek is.

Het gevaar bij de selectie van boeken is dat ieder lid gewoon zijn favoriete boek inbrengt, vertelt Hoven. ‘Maar dat zijn hele particuliere voorkeuren, die misschien niet altijd de onderhoudendste avonden opleveren.’ 

Beeld Sophia Twigt

Klassiekers

Om niet in die valkuil te trappen worden er in de leesclub van Bob van Toor vooral klassiekers gelezen. Boeken die de tand des tijds hebben doorstaan. ‘Je kunt wel een boek gaan lezen dat twee maanden geleden is uitgekomen, maar ik richt me liever op werken die al door de wereld indrukwekkend zijn bevonden.’ 

Dat betekent niet dat er helemaal geen moderne literatuur wordt gelezen. ‘Als iedereen van een boek denkt ‘shit, dat had ik altijd al een keer willen lezen, maar het komt er niet van’, dan is de leesclub de ideale gelegenheid om te beginnen. Dat hadden we bijvoorbeeld allemaal bij Een klein leven van Hanya Yanagihara. Dat boek leverde ook een van de interessantste avonden op. Allereerst omdat het zo verschrikkelijk dik is. We hadden echt het gevoel alsof we met zijn allen over de finish van een marathon waren gekomen. Het is een boek dat tot veel persoonlijke reflectie leidde, maar wat je tegelijkertijd ook puur literair kunt bespreken.’

Dat laatste is niet altijd vanzelfsprekend. ‘Bij sommige boeken is het heel moeilijk om het over het boek als boek te hebben. Dan gaan we sneller over op de emoties die het losmaakte. Maar het wordt interessanter wanneer de literaire merites van een boek en datgene wat jou emotioneel bewoog, met elkaar verweven zijn. Ik denk dat dat wel het ideale leesclubboek typeert: dat emotie voortkomt uit de vorm.’ 

Toch is het lastig om het ideale leesclubboek in één formule te vangen. Van Toor: ‘In de praktijk is het ook altijd een beetje toeval gebleken welke boeken uiteindelijke leuke avonden opleverden. Maar wanneer je een boek kiest waar iedereen veel verwachtingen van heeft, en waar je ook een beetje voor moet werken, dan heb je in ieder geval de ingrediënten voor een goede avond.’

Doe mee aan de Volkskrant Leesclub

De Volkskrant Boekenredactie begint een online leesclub. Het wordt een experiment. We hopen op een levendige uitwisseling van gedachten en ideeën tussen fervente leesliefhebbers. Samen met jullie willen we onderzoeken hoe dit het beste werkt. Word lid van onze Facebookgroep om deel te nemen.

En kijk ook eens op onze nieuwe boekenpagina voor scherpe recensies, interessante interviews en diepgravende achtergrondverhalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden