Op zoek naar een Zuid-Afrikaanse Nelson Mandela

Regisseur Jean van de Velde had moeite een acteur te vinden die de rol wilde spelen

Een Zuid-Afrikaanse Nelson Mandela, dat vond regisseur Jean van de Velde (60) wel tijd. Voor zijn film Bram Fischer, over Mandela's advocaat, wilde hij nu eens geen Brit of Amerikaan. Dat bleek verre van eenvoudig.

Sello Motloung als Nelson Mandela en Peter Paul Muller als de advocaat Bram Fischer in Bram Fischer

Nu moest het maar eens een Zuid-Afrikaan worden. De Brit Idris Elba had hem al eens gespeeld, net als de Bahamaan Sidney Poitier en de Amerikanen Morgan Freeman, Danny Glover en Laurence Fishburne. Maar een Zuid-Afrikaanse acteur, dat was nieuw. 'Toen de film twee jaar geleden groen licht kreeg, heb ik onmiddellijk de casting van Nelson Mandela in gang gezet', zegt Jean van de Velde (60), de regisseur van het rechtbankdrama Bram Fischer in een Utrechts restaurant. Het verhaal speelt in 1963, en in deze historisch accurate film volgen we de gelijknamige blanke advocaat negen maanden lang als hij de gearresteerde top van het ANC moet zien te redden: de galg dreigt, als eerste voor aanvoerder Nelson Mandela.

Maar wie zou hem spelen? Peter Paul Muller ging de hoofdrol van Bram Fischer doen, dat stond al vast vanaf het eerste begin, maar zonder een geloofwaardige Mandela zou het complete kaartenhuis instorten, zoveel was zeker. Dus daar ging het mailtje al uit naar het castingbureau van Christa Schamberger, een van de grootste agentschappen in Zuid-Afrika. De strekking: 'Christa, ik heb een Nelson Mandela nodig. En ik wil per se dat het een Zuid-Afrikaanse Mandela is, want dat is nooit eerder gedaan, gek genoeg. Geen Engelsman, geen Amerikaan, waarom zou ik?'

Het antwoord liet niet lang op zich wachten. 'Tja... dat is een probleem. Een Zuid-Afrikaanse Mandela is moeilijk te vinden.'

Ongeloof. Verbijstering. Er wonen 53 miljoen mensen in Zuid-Afrika, daar zal toch wel één goede Mandela tussenzitten, riposteerde de regisseur. Zij: 'Nou, ja, hij was een bijzonder persoon, en eerlijk gezegd durven maar heel weinig Zuid-Afrikaanse acteurs zo'n beladen rol aan. Dat wordt nog een hele zoektocht.'

Nou, dat moest dan maar.

Omdat Jean van de Velde het haat om acteurs op een tape te moeten beoordelen ('Je hebt geen contact met ze, je kunt ze niet sturen en teasen') vloog hij in korte tijd drie keer op en neer naar Johannesburg om maar aanwezig te kunnen zijn bij alle castingrondes. 'Vijf maanden voordat we zouden gaan draaien, hadden we hem nog steeds niet gevonden. Christa had er al wel eentje op het oog gehad, en hij was ook wel goed, maar het punt was: hij was slechts 1,75 meter, terwijl de échte Mandela zeker 1,85 meter was. Dat zie je terug, op het scherm.'

Bij de volgende ronde werden direct zeven Mandela's opgetrommeld. Er was haast bij. 'Een van de Mandela's had hem al eens gespeeld in een amateurtoneelstuk, maar een speelfilm, dat is toch van een ander kaliber. De tweede kwam helemaal met de bus, een uur of acht rijden. Hij leek wel, maar hij was te oud. Heel beleefd vroeg hij of de buskosten konden worden vergoed.'

Als wij aan Mandela denken, zegt Van de Velde, zien we allemaal die vriendelijke wijze oude baas voor ons, in zijn bloemrijke shirt. Dát is de Nelson Mandela die op 11 februari 1990 de Victor Verster-gevangenis uitwandelde, als vrij man, maar in deze film is hij midden 40, een activistische jurist met het postuur van de amateurbokser die hij ook was, met een scheiding in zijn haar en een hardliner als het ging om de ondergrondse acties van het ANC. Zo herinneren de meesten zich Mandela niet, maar zo zou hij juist in de film moeten ogen.

Twee kandidaten bleven over. 'De favoriet van Christa was Tumisho Masha, die naast zijn acteerwerk presentator is bij radio- en tv-programma's. Een energieke jongen, schrander ook. Wel waarschuwde Christa: 'Die gaat de hoofdprijs vragen.' En dat was ook zo, iets van vier keer het budget. Daarmee bleef Sello Motloung over, mijn eigen droomkandidaat. Hij is het geworden.' Restte nog één probleem. Toen hij op de auditie kwam miste Sello vier tanden. Hij had wel een plaatje met een tijdelijk gebitje, maar daardoor ging hij lispelen. 'Hij zei: 'Als ik de rol krijg, ga ik direct naar de tandarts.' Dat zijn issues daar.'

(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

Eindelijk een acteur die Mandela neerzet zónder zichtbare moeite

In Bram Fischer is het levensverhaal van de advocaat die Nelson Mandela verdedigde in een spannende thrillervorm gegoten. Met een knap, ingetogen, maar geen moment fletse hoofdrol voor Peter Paul Muller.

Jean van der Velde met zijn zoon bij de première van Elle. Foto anp

Wat maakt deze acteur zo geknipt voor de rol van Mandela? We zagen Sello Motloung (midden 40, exacte geboortejaar onbekend) al eens heel kort als Madiba's lijfarts in Invictus (2009), en in Rudolf van den Bergs Tirza (2010) dook hij op als taxichauffeur. Heel veel meer weten we niet van hem, al vermeldt zijn cv optredens in diverse Zuid-Afrikaanse soaps.

'Hij is rustig, waardig en heeft de juiste lichaamsbouw: een prima Mandela. En dan is er nog de taal. Mandela was een Xhosa, een lid van die stam. Zij hebben hun eigen taal, met 'kliks', zo met je tong tegen je gehemelte. Als Mandela de natie in het Engels toesprak, dan leek hij soms wel een klein spraakgebrek te hebben. Dat kwam door de stand van zijn mond, getraind in het Xhosa. En Sello Motloung heeft dat ook, hij is die taal machtig. In mijn oren klonk hij in ieder geval heel authentiek. Mooi meegenomen, al heeft hij hard met een spraakcoach moeten werken om zijn Engels bij te spijkeren. Belangrijk, want hij moest in volle overtuiging die beroemde speech van Mandela in het Engels kunnen afleveren, waarin hij voor de rechtbank stelt desnoods bereid te zijn te sterven voor de strijd tegen apartheid.'

Na veel training kwam het goed, zoals in Bram Fischer te zien is. Toch verschenen tijdens het filmproces de nodige beren op de weg. Een paar keer begon Sello Motloung over de zwaarte van zijn rol. De rol van Mandela veroveren was één ding geweest, maar nu hij hem moest neerzetten, sloeg de twijfel toe. 'En het is ook niet niets, natuurlijk. De hele natie kijkt mee. Ik heb twee keer een hele avond met hem gesproken, om hem zo veel mogelijk zelfvertrouwen te geven. Bovendien namen we zijn metamorfose stap voor stap door: de kleding, de scheiding in het haar. Toen hij op de eerste draaidag op de rechtbankset verscheen, zag je de rest van de cast denken: ja, dat is Mandela. Ze behandelden hem met alle egards, waardoor hij zelf ging geloven in zijn rol. Zo'n groepsproces is bij een film zo belangrijk.'

Ook een probleem dat vooraf niet kon worden voorspeld werd opgelost. Een van de kleinzoons van Mandela was de acteur gaan intimideren, en bepaald niet op subtiele wijze. Hij wilde weten waarom de familie niet bij de productie werd betrokken. Hij wilde kort gezegd geld zien. 'Deze kleinzoon heeft een slechte reputatie, hij is al een paar keer veroordeeld. Wij hebben Sello geadviseerd: zeg maar dat het een buitenlandse film is en dat jij daar voor bent ingehuurd. Wij gaan niet met die man praten, want hij voegt aan ons verhaal niets toe. Daarna werd het stil.'

End of story: Sello deed wat hij moest doen, zegt Van de Velde. De eerste Zuid-Afrikaanse Mandela, die blijft hij nu voor altijd. Mooi idee, want hoe goed Morgan Freeman ook was in Clint Eastwoods Invictus, het is toch een Mandela met een Hollywoodsmaakje. 'Ook bij buitenlandse onderwerpen vliegt Hollywood zijn eigen sterren in en zo krijgt het verhaal altijd weer een Amerikaans sausje. Morgan Freeman wordt in Zuid-Afrika gerespecteerd voor zijn Mandela-interpretatie, maar de rugbyscènes met Matt Damon vonden ze lachwekkend. Rugby is de nationale sport in Zuid-Afrika, daar kun je niet mee knoeien. Het zou zijn alsof Hollwyood in Nederland een film over Johan Cruijff en voetbal kwam draaien. Dan denken wij ook: nou, nou...'

Film-Mandela's

- Het personage van Nelson Mandela duikt op filmdatabase IMDB 24 keer op. Daar zitten tv-series bij en obscuriteiten die Nederland niet hebben bereikt. Leverbaar op dvd is Mandela and De Klerk, een tv-productie uit 1997. Sidney Poitier is een sterke Mandela en Michael Caine doet het ook goed als de toenmalige zittende president.

- Morgan Freeman steelt de show in Clint Eastwoords Invictus (2009), als hij als Mandela in 1995 de natie achter het nationale rugbyteam De Springboks probeert te verenigen in hun (geslaagde) poging wereldkampioen te worden. Hij blijkt nog maar eens een groot publicitair strateeg, de rest van de film valt enigszins tegen (** in de Volkskrant-recensie destijds).

- In Mandela: Long Walk to Freedom (2013) zien we Idris Elba in de hoofdrol. Het scenario is gebaseerd op Mandela's autobiografie, en werd verfilmd door regisseur Justin Chadwick. Degelijke film en ook Idris Elba wil je wel geloven (*** in de Volkskrant).

De test voor Bram Fischer is deze zomer, als de film op het internationale festival van Durban (13-23/7) wordt gepresenteerd. In een onrustig Zuid-Afrika, want de huidige president Jacob Zuma ligt al maanden onder vuur wegens vriendjespolitiek en corruptie. Hoe ziet Jean van de Velde de erfenis van Nelson Mandela? 'Voor de jongere generatie, die na zijn vrijlating is opgegroeid en nooit de apartheid heeft meegemaakt, is hij al bijna een stem uit het verleden. Een belangrijke stem, maar ook een vervlogen stem. Ze denken: allemaal wel leuk die Mandela, maar wat hebben wij eraan? Ze profiteren niet van de rijkdom in Zuid-Afrika. Er is veel onvrede. Door zijn voormalige vijanden te vergeven heeft Mandela de machtsoverdracht zonder al te veel bloedvergieten doen verlopen. Maar ondertussen, zo moppert de jeugd, heeft Mandela het land wel economisch uitgeleverd aan de blanken.

'Maar voor mij blijft het een wonder dat Mandela die ommezwaai op deze manier wist te bewerkstelligen. Denk alleen maar aan wat er in Rwanda gebeurde tussen de Hutu's en de Tutsi's.'

Zijn film gaat de onvrede niet wegnemen, nee. Het ging hem om het verhaal: het leven van advocaat Bram Fischer. Daar had hij Sello Motloung als een onberispelijke Mandela bij nodig, achteraf om nóg een reden een gelukkige keuze. 'De film was afgerond, en met mijn vrouw ben ik nog wat blijven hangen voor een korte vakantie in Zuid-Afrika. Toen ik terug was op het vliegveld viel mijn oog op een krantenkop: 'Acteur Tushimo Masha gearresteerd voor mishandeling van zijn vrouw'. Damn! Ik weet niet hoe die zaak is afgelopen, en ik hoef het ook niet te weten, maar ik dacht wel: stel je voor dat hij mijn Mandela was geweest. Wég moreel gezag. Wég film.' Dat kan je als regisseur dus ook nog overkomen.

Recensie Bram Fischer

In Bram Fischer is het levensverhaal van de advocaat die Nelson Mandela verdedigde in een spannende thrillervorm gegoten. Met een knap, ingetogen, maar geen moment fletse hoofdrol voor Peter Paul Muller. Lees hier de volledige recensie.

Meer over