Op zoek naar de heilige graal van het filmtoerisme: de laatste rustplaats van Luke Skywalker

Skellig Michael in Ierland vormde het decor voor het jedi-dorp van Luke Skywalker uit de laatste twee Star Wars films

Om op de waterplaneet Ahch-to uit Star Wars te belanden, kun je gewoon bij Ierland op de boot stappen naar het eiland Skellig Michael. Daar waren namelijk de opnamen. Sindsdien stromen de toeristen toe. Zijn de locals daar ook blij mee? De Volkskrant ging kijken.

Star Wars scene op de berg Skellig Michael.

Hij is zo dichtbij, de heilige graal van het filmtoerisme. Vanaf een expeditiebootje in de Atlantische Oceaan zien we het jedi-dorp op de waterplaneet Ahch-to, de laatste rustplaats van Luke Skywalker uit Star Wars. Of in werkelijkheid: zes eeuwenoude bijenkorfachtige stenen hutten boven op Skellig Michael, het 12 kilometer uit de Ierse kust gelegen rotseiland dat als decor diende in The Force Awakens (2015) en The Last Jedi (2017).

‘Ik zeg je dit’, schreef de Ierse Nobelprijswinnaar George Bernard Shaw honderd jaar terug over de 200 meter hoge, vaak mistige piek, die als een gekartelde piramide opdoemt uit de Atlantische oceaan, ‘dat ding behoort niet tot de wereld waarin jij en ik leven: het maakt deel uit van onze droomwereld’.

Een goede zeshonderd ongelijke, door monniken geconstrueerde traptreden voeren omhoog naar het primitieve klooster uit de vroege middeleeuwen. Wel oppassen, want in 2009 gleden twee toeristen hier nog uit, en ze overleefden dat niet. Maar eerst is er een andere horde: 2 meter klotsend, ijskoud zeewater tussen het bootje en de klippen. En de bepalingen van de Europese natuurbescherming en Unesco: we bevinden ons in beschermd vogelgebied, nabij werelderfgoed. Deze gure maartdag mag de boot niet aanmeren. Pas zodra het vogelbroedseizoen wat is gevorderd, halverwege mei, worden er weer bezoekers toegelaten op Skellig Michael. En slechts beperkt, want de bouwsels van de monniken mogen er niet onder lijden. Ook zijn er de elementen: zo’n 40 procent van de geplande boottochten gaat vanwege weeromstandigheden niet door, zelfs in de zomermaanden.

Mark Hamill in Star Wars: The Force Awakens.

De rouwende vrouw

Wie zou het merken als de boot vandaag tóch even aanmeert? Niemand. Wat gebeurt op het jedi-eiland, blijft op het jedi-eiland. Lachje op het verweerde gezicht van de oude Ierse schipper, die antwoordt met een zangerig ‘nóóó’. Dan maar een rondje om Skellig Michael. Langs de gevlekte zeehonden, die even opkijken van het bootje met een handjevol door de Disney-studio uitgenodigde en tegen de kou ingepakte journalisten, en vervolgens de donkere zee in plonzen. We varen voorbij het eveneens in Star Wars zichtbare buureiland Little Skellig, dat weinig klein aandoet als je pal langs de rotswanden vaart. Het doet denken aan een duikende reuzenhagedis; de boven zee uitstekende rugschubben gespikkeld met witte plukjes Jan-van-Genten.

Ook dat ene herkenningspunt op Skellig Michael is vanaf zeeniveau zichtbaar: de wonderlijk gerodeerde rotsklomp die de Ieren, een volk met verbeelding, de ‘rouwende vrouw’ noemen. De opstaande steen van een meter of 3 fungeert in The Last Jedi als oefenvechtblok voor Rey, de door Daisy Ridley vertolkte heldin die zo graag in de leer wil bij meester Luke. Ze klieft die Ierse rouwrots met één mep van haar lichtsabel. Straks, als het eiland weer toegankelijk is, zullen op social media foto’s verschijnen van toeristen die Rey nadoen, zwaaiend met hun plastic lichtzwaarden.

Terug in de Ierse kusthaven, in het Skellig Michael bezoekerscentrum, berekent de suppoost het Star Wars-­effect. Sinds het eiland een minuutje opdook aan het einde van The Force Awakens, de best bezochte film van 2015, steeg het aantal bezoekers op Skellig Michael van 12 duizend per jaar tot 17 duizend in 2017. En toen was er The Last Jedi, de best bezochte film van 2017 waarin het eiland zo’n grote rol speelt. Maar 17 duizend is de grens, menen de beschermingsinstanties. Wie deze zomer nog Skellig Michael op wil, moet snel zijn: veel van de dagtochten zijn al volgeboekt. In het museumpje, gewijd aan diverse zeevogels en de monniken die spirituele verlossing zochten op wat toen de meest afgelegen westelijke plek op aarde was, is nu ook een hoekje ingeruimd voor de intergalactische tak van filmstudio Disney.

De bijenkorfhutten op Skellig Michael Beeld Getty Images

Goede reclame

‘De beste advertentie voor Ierland ooit gemaakt’, zo omschreef dagblad The Irish Examiner de films. Eind vorig jaar becijferde het Ierse toerismebureau (ITIC) dat er in 2017 200 duizend extra Amerikaanse toeristen naar het land waren gelokt, en 100 duizend meer uit Europa – al weet niemand in welke mate dit aan de films lag. Het Ierse bureau voor toerisme maakte zelfs een commercial met Star Wars: ‘Heb je altijd al eens écht weg willen gaan, naar een planeet waar niemand je ooit zal vinden?’ klinkt het in het filmpje, bij beelden van rustiek Ierland: vissersbootjes, meeuwen, golfers, een huifkar, twee surfers bij de woeste branding. Dan zoeft het Millennium Falcon-ruimteschip voorbij en verschijnt Luke Skywalker-acteur Mark Hamill, die met wijd open ogen en bezwerende stem de kijker toespreekt: ‘Ontsnap aan de dark side aan de wilde Atlantische kust, op aarde. Het is de perfecte plek om even helemaal weg te zijn!’

Het was producent Naoise Barry die namens het Ierse filmfonds een locatiescout van Lucasfilm, de filmmaatschappij van Star Wars-bedenker George Lucas, meenam naar Skellig Michael. Een schot in de roos. De Ierse hutten hadden wel wat weg van de woestijniglo waarin Luke woonde op Tatooine in A New Hope, het allereerste Star Wars-deel uit 1977, waarvoor werd gefilmd in Tunesië.

De Ier Barry runt inmiddels het bedrijfje Aerial Adventure, dat tegen een fikse prijs vluchten aanbiedt boven het op de website als ‘deeply spiritual’ aangeprezen eiland. En dat met dezelfde luxe helikopter waarin de Star Wars-makers werden rondgevlogen: ‘We nemen je mee achter de schermen van Ahch-to’.

Skellig Michael Beeld Hollandse Hoogte / PA Photos Ltd

Niet de bedoeling

Stijn Reijnders is hoogleraar cultureel erfgoed aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en doet internationaal onderzoek naar film- en televisietoerisme. Hij deed bijvoorbeeld onderzoek naar Game of Thrones-fans in Dubrovnik, de Kroatische havenstad waar de populaire tv-serie wordt opgenomen. Ook voor Star Wars werd daar in het historische centrum gefilmd. Eerst was Dubrovnik blij met het Game of Thrones-toerisme, want het leverde geld op. Nu is de stad ’s zomers overvol. Afgelopen augustus waarschuwde de burgemeester dat het genoeg was. Hij wilde minder dagjesmensen en minder aanmerende cruiseschepen. ‘Soms leidt een film- of televisieserie tot een imagoverandering’, zegt Reijnders. ‘Dat kán een gunstig een duurzaam effect hebben. Dankzij Lord of the Rings kregen mensen een bepaald beeld bij Nieuw-Zeeland: een mythisch landschap, dat je een keer in je leven gezien moet hebben.’

De hoogleraar gaat deze zomer naar de Atlantische Ierse kust. ‘Gewoon met vakantie hoor, niet vanwege Star Wars. Ik las wel dat ook daar niet iederéén blij is met de filmopnamen.’

In december schreef de Ierse milieuorganisatie An Taisce een brandbrief aan de minister voor cultuur. De broedvogels zouden schrikken van het helikopterverkeer. Ook vreest men de ‘Disneyficatie’ van Skellig Michael: het schrikbeeld is dat het eiland straks enkel nog aan Star Wars doet denken. De hut van Skywalker is nu ook verkrijgbaar als Lego-bouwpakket. Zo hadden die vroegchristelijke monniken het niet bedoeld.

Milieubewust

Gerard Kennedy is eigenaar van restaurant The Moorings in het plaatsje Portmagee, waarvandaan de bootjes naar Skellig Michael vertrekken. Hij ziet het anders. Kennedy voorzag in de draaiperiode de filmcrew van lunch en hier aan de bar tapte acteur Mark Hamill, die Luke Skywalker speelde, een pint Guinness. Het filmpje van die gebeurtenis draait nu permanent op een beeldscherm in de hal. Je kan er ook een T-shirt van kopen. ‘Mensen vinden het gewoon leuk’, zegt Kennedy. ‘Ze komen ook niet alléén voor Star Wars.’

Vanwege de voorschriften werd slechts een paar dagen gefilmd op Skellig Michael. De meeste scènes van The Last Jedi werd aan wal gedraaid, waar Star Wars-veiligheidsconsulent Mike O’Shea nu journalisten rondleidt. Vanaf de Dun More-klif wijst de Ier in de diepte: daar, op die rots, zat dus dat kolossale zeekoeachtige wezen met de vier uiers, die in de film worden gemolken door Luke Skywalker.

Het is een fraai uitzichtpunt, ook voor wie niets geeft om Star Wars. Aan de overkant van de baai liggen de tijdens de Ierse hongersnoden verlaten Blasket-eilanden, veel van de huizen zijn nu ruïnes. Weer een landtong verderop, op een hoge klif die even buitenaards oogt als Skellig Michael, maar wat makkelijker te bereiken is, bouwde ­Disney de monnikenhutten na. Het jedi-dorp dat we zien in The Last Jedi werd geprefabriceerd in de studio. Eigenlijk zien we Luke Skywalker maar heel even over het echte eiland lopen. Volgens O’Shea ging Disney zorgvuldig te werk. Al vanaf een half jaar van tevoren werd de stand van de plaatselijke flora en fauna in de gaten gehouden, zodat de studio het eiland in exact dezelfde staat kon achterlaten. Het is net alsof Star Wars er nooit is geweest.

De filmtoerist die een urenlange tocht over open zee niet zit zitten, kan terecht bij de lokale archeoloog Isabel Bennett. Zij heeft op haar erf ook een paar van die eeuwenoude bijenkorfhutten staan, echte. ‘Je ziet ze hier wel meer’, zegt ze. The Last Beehive Huts, adverteert een bordje langs de zeeweg, in Star Wars-lettertype. ‘Dit zijn de laatste op de kustroute, vandaar.’ Bezoekers kunnen tegen betaling van een paar euro binnen gluren. Er zijn al wat als stormtrooper verklede mannen langsgeweest, van de Star Wars-fanclub. Iets lager op het erf, verklapt Bennet, werd begin jaren negentig gefilmd voor de film Far and Away (1992), met Nicole Kidman en Tom Cruise. Toeristen vragen er nooit naar. ‘Dat was geloof ik ook niet zo’n beste film.’

Acteur Mark Hamill was nog helemaal niet klaar met de force

Aan het slot van The Force Awakens (2015) biedt Rey, de beoogd pupil van Luke ­Skywalker, hem betekenisvol een oude lichtsabel aan. En dan, in The Last Jedi (2017), werpt Skywalker het wapen achteloos weg. Grote schok: de oude Skywalker gaf niks meer om de force. Het was een rotkracht, die meer kwaad dan goed had aangericht, een versleten religie.

Rian Johnson (44) mag een iets minder begaafd regisseur zijn dan J.J. Abrams, de regisseur van het eerste deel van de nieuwe trilogie, maar als scenarist gaf Johnson de Star Wars-franchise wel een harde, mogelijk noodzakelijk schop. Weg met de maskers en de erfopvolging – vaste bestanddelen uit de eerdere films. Een enkele fan beklaagde zich, maar uit het feit dat de film wereldwijd 1,3 miljard dollar (1 miljard euro) opbracht, bleek toch waardering.

Acteur Mark Hamill, die Skywalker speelt, was ook teleurgesteld. ‘Ik ben het fundamenteel oneens met mijn personage’, zegt hij in de uitgebreide achter-de-schermendocumentaire op de blu-ray van The Last Jedi, die vanaf deze week te koop is. Het heeft wel wat: de tegenzin van de acteur, gespiegeld in de tegenzin van zijn personage. En net als Luke gaat ook Hamill dan tóch weer aan de slag met de force.

De blu-ray biedt veel in de montage gesneuvelde ­scènes, soms digitaal onafgewerkt, die een aardig inkijkje bieden in de totstandkoming van een 200 miljoen dollar kostende blockbuster. Ook in emotie is voorzien: de Chewbacca-acteur, in harig kostuum, geeft actrice Carrie Fisher, die prinses Lea speelde, nog een laatste warme knuffel. Fisher overleed na de opnamen, in december 2016.

Star Wars: The Last Jedi (blu-ray), € 24,99. 

The Beach wordt te vies

Eind maart werd bekend dat het ernstig vervuilde Thaise strand waar de film The Beach (2000) is opge­nomen tijdelijk dichtgaat. Met vijfduizend toeristen per dag bleef er weinig over van het reepje paradijs uit de backpackersfilm met Leonardo DiCaprio.

Ook een Noord-Ierse landweg, omzoomd door sprookjesachtige oude bomen, is sinds vorig jaar gesloten voor verkeer. De inwoners hadden genoeg van de fotograferende Game of Thrones-fans. De weg figureerde in de serie als de ‘Kingsroad’. Noord-Ierland heeft ook profijt van de serie, stelt hoogleraar Cultureel erfgoed Stijn Reijnders: ‘Het land wordt nog vaak geassocieerd met geweld en de IRA. Nu komt de middeleeuwse aanblik meer op de voorgrond, dat kan een gunstig effect hebben.’

'Ik had nooit verwacht dat ik om wat dan ook herinnerd zou worden'

Star Wars-acteur Mark Hamill ( 66 ) over de transformatie van zijn personage Luke Skywalker. Volgens fans heeft hij hun jeugd verpest. 'Echt? Verpest?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.