De Gids

Op zoek naar creativiteit? Vergeet de zitzakken in de kantoortuin, ouderwets hard werken is de sleutel

Met z'n allen brainstormen in de kantoortuin? Creativiteit gedijt bij hard werk, alleen, aan je bureau. En een hoog IQ helpt. Niks magie dus, sorry.

Definitie

Creativiteit is het combineren van stukjes informatie die op het eerste gezicht niet bij elkaar passen zodat je een nieuwe aanpak krijgt om een probleem kunt oplossen. Creativiteit is breed: van ontdekken dat de wereld rond is tot en met het loskrijgen van een vastzittende kraan.

Het verhaal wil dat een van de invloedrijkste wetenschappers uit de geschiedenis een appel uit de boom zag vallen toen hij een ommetje maakte door de boomgaard van zijn moeder en zich afvroeg: 'Waarom vallen appels altijd recht naar beneden?' Isaac Newton, want die was het, zou zich volgens zijn biograaf in een flits realiseren dat alle materie elkaar aantrekt. Daarmee liet de wiskundige het concept 'zwaartekracht' het licht zien.

De anekdote staat model voor de manier waarop creatieve geesten - vaak op onverwachte momenten - tot grote inzichten schijnen komen. Wat we gemakshalve dan vergeten is dat Newton er vervolgens 22 jaar over deed om zijn zwaartekrachtheorie te boek te stellen. De vallende appel was het prille begin van een gedachtentrein die twee decennia door het hoofd van Newton zou denderen.

Over creativiteit, of het nu creativiteit is met een grote C in het geval van Newton of alledaagse creativiteit, wemelt het van de misverstanden en broodjeaapverhalen. Vergeet die 'Tien kenmerken!' om je creativiteit te stimuleren. Vergeet die 'Tien Kenmerken!' die maken dat jij creatiever bent dan je collega of je buurvrouw. En die zitzakken - als broedplaats voor originele ideeën - kunnen bij het grofvuil.

Creativiteit laat zich niet in zo'n mal persen. In 2011 maakte de Leidse sociaal psycholoog Carsten de Dreu furore door twee inzichten uit verschillende disciplines met elkaar te verbinden. Het ene fysiologische inzicht is dat we meer vertrouwen in mensen krijgen als ons brein veel van het knuffelhormoon oxytocine produceert. Het andere psychologische inzicht is dat we mensen van buiten de groep wantrouwen, veelal tot op het bot.

Daaruit moest volgen, De Dreu wist het meteen absoluut zeker, dat het effect van oxytocine zich beperkt tot de eigen groep. Een serie experimenten bewees zijn gelijk, met een publicatie in een mooi tijdschrift als beloning. 'Zo'n doorbraak zou ik elk jaar wel willen', mijmert De Dreu op zijn werkkamer aan de universiteit van Leiden. 'Maar wat ik ook doe: het lukt me niet.' En dat zegt iemand die beroepshalve onderzoek doet naar creativiteit.

De term 'creatieve doorbraak' voor het inzicht van De Dreu lijkt misschien wat zwaar aangezet. Maar dat is nu juist wat creativiteit karakteriseert, legt de hoogleraar uit. 'Vanaf het moment dat je iets creatiefs bedenkt - iets dat wérkt, lijkt het niet creatief meer. Dan denk je: dat had ik zelf ook wel kunnen bedenken. Neem een compositie van Bach, die klinkt volstrekt logisch - toch was hij de eerste die de noten op zo'n manier combineerde.'

Om de kans op een nieuw eureka-moment te vergroten, volgt De Dreu wat er in andere vakgebieden gebeurt rond de thema's die hij als psycholoog bestudeert: vertrouwen, conflicten, creativiteit. Immers, creatief denken vergt dat ons brein verbanden legt tussen stukjes informatie die op het eerste gezicht niet bij elkaar passen. Niet voor niets werken Nobelprijswinnaars vaak op het snijvlak van twee disciplines. Daardoor kunnen ze met nieuwe informatie en een frisse blik oude problemen aanpakken.

Een tijd in het buitenland werken kan ook de creativiteit bevorderen, omdat het bestaande patronen doorbreekt. Het werk van schilder Piet Mondriaan werd een stuk losser toen hij in aanraking kwam met de jazzscene in New York, schrijft hersenwetenschapper Dick Swaab in zijn boek Ons creatieve brein. 'Culminerend in de Victory Boogie Woogie in 1944.'

Wat dichter bij huis blijkt dat studenten die langere tijd in het buitenland werkten of studeerden, flexibeler denken en relatief vaak met creatieve inzichten en ideeën komen. Door een tijd van huis te zijn, vergroot je je palet aan ervaringen en reken je af met impliciete en hardnekkige aannames die vernieuwend denken in de weg staan. Toch een tip dus, voor wie zijn vindingrijkheid een zetje wil geven.

Hard werken

Hard werken is nog zo'n tip. Vergeet het fabeltje dat de douche de kraamkamer is voor vernieuwende ideeën (waarover later meer). 'Creativiteit is 99 procent transpiratie en 1 procent inspiratie', zei uitvinder Edison, die op maar liefst 1.093 ideeën patent had aangevraagd - en gekregen. In 1988 ploos de Amerikaanse psycholoog Keith Simonton de carrières na van tweeduizend briljante wetenschappers en uitvinders. Wat ze gemeen hadden, was hun productiviteit. Hun invloedrijke en spannende werk had bovendien pas het licht gezien na tien, vaak zelfs pas na twintig jaar.

We moeten dus heel wat kennis stampen en vaardigheden ontwikkelen om met vernieuwende ideeën te kunnen komen. Creatieve mensen dragen vaak een grote tas met veel ervaringen bij zich, zei Applebaas Steve Jobs. 'En ze denken meer over die ervaringen na.' Vlieguren maken dus, volhardend zijn en tot het gaatje willen gaan. Luister naar de TED-talk van de Britse komiek John Cleese, die 25 jaar lang het geploeter van zijn collega's (en zichzelf) observeerde. Creativiteit is vooral een proces, zegt hij. Een tijdrovend proces. En de beste oplossingen komen van collega's die bereid zijn er veel tijd in te steken, die niet met een aardig ideetje genoegen nemen om maar om vijf uur naar huis te kunnen. Zoals John Cleese zelf dus.

Tijd

Om zichzelf de tijd te gunnen voor een nieuw project, bedacht de Russisch-Amerikaanse ingenieur en uitvinder Jacob Rabinow een mentale truc. Bij elk nieuw project beeldt hij zich in dat hij gevangen zit. 'Wanneer ik in de gevangenis zit, speelt tijd geen rol', vertelde hij tegen de Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi. 'Ik heb toch niets anders te doen. Ik zit hier nog twintig jaar. Begrijp je? Het is een soort mentale truc. Als je dingen afraffelt, ga je fouten maken. Maar als tijd geen rol speelt, ga je door totdat de oplossing gevonden is.'

'Creativiteit kost veel tijd', is ook de boodschap van de Leidse psycholoog De Dreu. 'En dat geldt evenzeer voor alledaagse creativiteit.' Je kunt een vakgebied alleen verblijden met een nieuw inzicht als je dat vakgebied doorgrondt. Je kunt de schilderkunst alleen vernieuwen als je de oude schilderkunst begrijpt en beheerst. Van Gogh begon zijn schilderscarrière met het nabootsen van verschillende technieken, stijlen en kleurpaletten. Ook Bach begon zijn loopbaan met het eindeloos overschrijven van bestaande composities. The Beatles speelden meer dan tienduizend uur, onder meer als coverband in Hamburg, voordat ze wereldwijd doorbraken.

Indrukwekkende vernieuwingen bouwen altijd voort op het werk van anderen. Of, zoals Newton het uitdrukte: vergezichten krijgen omdat je op de schouders van je voorgangers staat.

Niet zo gek dus, dat veel uitvindingen op verschillende plekken vrijwel tegelijkertijd worden gedaan. De boekdrukkunst bijvoorbeeld. Ook de landbouw ontstond zo'n tienduizend jaar geleden op verschillende plekken. En Einstein werkte als een bezetene aan zijn relativiteitstheorie, omdat hij wist dat een aanpalende universiteit met hetzelfde thema bezig was. 'Ich bin kaputt', zei hij toen hij klaar was.

Vergeet het cliché van het solitaire genie. Natuurlijk, om te schrijven te schilderen, laboratoriumproeven te doen of een theorie uit te werken, moet je alleen zijn, vaak lange tijd. 'Maar als je niet met anderen praat, kun je het wel vergeten', zei de natuurkundige John Wheeler die een belangrijke rol speelde bij de ontwikkeling van de atoombom en de term 'zwart gat' in zwang bracht. 'Niemand kan iemand zijn zonder anderen om zich heen.'

Steve Jobs geldt dan wel als de uitvinder van de smartphone, in werkelijkheid is de iPhone, benadrukt De Dreu 'het eindproduct van een leger aan techneuten, programmeurs, ontwerpers en niet te vergeten marketingdeskundigen. Elk van die mensen droeg een klein creatief inzicht bij of bedacht een oplossing waardoor anderen weer verder konden.' Trouwens, Nokia kwam in 1996 al met een soort smartphone. Die sloeg niet aan. De iPhone was evenmin meteen een succes.

Experts

Daaruit blijkt al dat niet de uitvinder bepaalt of iets creatief, dat wil zeggen zowel origineel als functioneel, is. Of creativiteit wordt herkénd, hangt van tal van factoren af. Van experts in een vakgebied, opiniemakers of van het grote publiek. Edvard Munch opende en sloot zijn allereerste tentoonstelling in München op een en dezelfde dag, vanwege de heftige kritiek van de bezoekers. Van Gogh mag nu wereldberoemd zijn, hij stierf arm. Hij kon bij leven zijn doeken aan de straatstenen niet kwijt. Voor zover we weten, heeft hij slechts één schilderij verkocht: De rode wijngaard. Galileo Galileï werd om zijn inzichten verketterd. Hij moest voor zijn leven vrezen, omdat hij beweerde dat de aarde om de zon draait. Wat wordt erkend en gewaardeerd als creatief, is dus ook tijd- en cultuur gebonden. Wie creatief is - of creatieve potentie heeft - is dus ook lastig vast te stellen.

Open, nieuwsgierige en extraverte mensen zijn gemiddeld iets creatiever, blijkt uit tal van experimenten. Ze zijn sociaal ingesteld, nemen het voortouw, staan open voor nieuwe ervaringen en zijn niet zo bang om fouten te maken. Maar om hun talenten tot bloei te laten komen, moeten ze wel de ruimte krijgen om losjes en flexibel te denken en de wildste opties af te tasten. Ze werken intuïtief en het denkproces verloopt deels onbewust. Zet deze types vooral niet in een doodse kantoortuin, leg ze niet aan de ketting met afgebakende opdrachtjes, want dan komt er niks uit.

Introverte mensen zijn gemiddeld ietsjepietsje minder creatief. Ze maken liever geen fouten, staan minder open voor vernieuwingen. Toch kunnen ook zij vindingrijk zijn, mits het geen chaos is om ze heen, ze geen deadlines hoeven te halen en ze tijd van de wereld hebben om alle opties systematisch weg te strepen. Denk aan Rabinow die zichzelf inbeeldde dat hij gevangen zat. Of Ferran Adrià, de Spaanse chefkok van het voormalige toprestaurant El Bulli. Die probeerde systematisch een paar duizend gerechten per jaar uit. Deze 'persistente' route werkt het best in een prikkel-arme omgeving waar het werkgeheugen helemaal kan worden ingezet voor de creatieve taak.

Er zijn dus twee routes om tot originele oplossingen te komen. De flexibele route en de persistente route. De meeste mensen schakelen tussen de twee routes. Eerst bedenken ze nieuwe benaderingen door out of the box te denken. Daarna gaan ze al die opties stap voor stap verkennen.

Dat betekent dat er niet één persoonlijkheidstype is dat het monopolie heeft op vernieuwend en vernuftig denken. Michelangelo leefde als een monnik. Picasso als een wildeman, wat vrouwen betreft. Beiden drukten hun onvergetelijke stempel op de schilderkunst. Newton was - volgens de overlevering - solitair en ruzieachtig. Einstein was graag onder de mensen, onderhield veel vriendschappen en was geliefd bij het grote publiek.

IQ

Er is maar één persoonlijkheidskenmerk dat een voorspellende waarde heeft voor creativiteit en dat is intelligentie. Mensen met een hoger IQ zijn gemiddeld creatiever dan mensen met een lager IQ. Die regel geldt tot een IQ van 120. Daarboven maakt het niet meer uit.

IQ is vrij makkelijk te meten. In een intelligentietest is op elke vraag maar één goed antwoord mogelijk. Bovendien is je IQ vanaf je 20ste tamelijk stabiel. Creativiteit meten is lastiger omdat meerdere antwoorden goed kunnen zijn. Daar komt bij dat onze creativiteit voortdurend fluctueert. 'Het hangt er maar van af welke informatie je beschikbaar hebt', zegt De Dreu, 'hoeveel tijd en rust er is om ermee aan de gang te gaan en of je een collega hebt die je inspireert of die voortdurend vervelende verhalen ophangt.'

Dat is slecht nieuws voor werkgevers die op zoek zijn naar ware creatieve geesten. De sollicitant overrompelen met vragen als: 'Hoeveel golfballen krijg jij in een schoolbus?' bleek geen goede manier om de schapen van de bokken te scheiden. Het bedrijf Google, dat op die manier slimme nieuwe werknemers had willen werven, gaf het eerlijk toe.

Twijfelachtig is ook het nut van kapitale investeringen in een werkomgeving waar employees kunnen poolen, gamen, chillen of ontspannen hangen in een zitzak in de crea-room. Het doel is om het personeel in een prettige stemming te krijgen, want blije mensen zouden creatiever zijn dan wanneer ze zich neutraal of verdrietig voelen.

Dat klopt maar ten dele, vond Matthijs Baas, organisatiepsycholoog aan de Universiteit van Amsterdam. Toen hij al het bestaande onderzoek analyseerde, zag hij dat het niet ging om blij of niet blij, maar om activerende of deactiverende stemmingen. Blijdschap, angst en boosheid zetten het brein aan tot actie en bevorderen creativiteit. Droefenis en ontspanning zijn juist emoties die deactiveren. Vandaar dat die zitzakken bij het grofvuil kunnen. In ontspannen toestand gaat je brein niet stormen.

Wacht even: als ontspanning averechts werkt, waarom krijgen dan zoveel mensen lumineuze ideeën onder de douche? Als je een briljant idee krijgt in bad of in het bos heeft je brein de dagen ervoor op volle toeren gedraaid', zegt De Dreu. 'Na een paar dagen hard denken, zit je brein overvol en zie je geen heldere oplossing meer. Als je afstand neemt, verdwijnt de irrelevante informatie, schoon je je werkgeheugen op en dan ontstaat er opeens ruimte voor verbindingen tussen de relevante stukjes kennis.' Volgens De Dreu is het zinvol om zo'n incubatieperiode in te lassen. Even rust nemen als je bent vastgelopen. 'We vermoeden dat het brein ongemerkt door blijft puzzelen, maar nu zonder bewuste aansturing. Er is dan meer ruimte om flexibel te combineren, om er met een helikopter-visie naar te kijken.'

Overigens: we krijgen waarschijnlijk vaker een goed idee achter ons bureau dan in bad. Maar dat vinden we zo normaal dat het niet opvalt.

Wat werkgevers wel kunnen doen? 'De mensen hun eigen werkomgeving laten creëren. Want sommige persoonlijkheden floreren in chaotische omstandigheden. Anderen klappen dan dicht. Die willen structuur en rust.' Ook adviseert De Dreu organisaties om vooral zoveel mogelijk mensen met verschillende achtergronden in dienst te nemen. 'Als er een antropoloog en een econoom in de Raad van Bestuur hebt zitten, voeden ze elkaar. Meer dan twee economen of twee antropologen dat doen. En zet er vooral een advocaat van de duivel bij: iemand die zo nu en dan roept: 'Waar zijn jullie in godsnaam mee bezig?'

Bij creativiteit op het werk denkt iedereen aan brainstormen. Een inmiddels zeventig jaar oude traditie, overgewaaid uit de Amerikaanse reclamewereld, die niet meer weg te denken is uit onze kantoortuinen. Of het ook effectief is, dat samen hersenwaaien, begon men zich pas in de jaren tachtig af te vragen. Niet dus. Uit meerdere studies blijkt dat je in je eentje brainstormen meer unieke ideeën oplevert die ook nog eens van hogere kwaliteit zijn.

Mogelijk zijn we in gezelschap bang voor kritiek als we met gekke voorstellen komen, we durven niet helemaal los te gaan. De Dreu denkt dat er nog iets anders meespeelt. 'Als de ene praat, moeten de anderen luisteren. Als die ondertussen een goed idee krijgen, moeten ze dat vasthouden in hun werkgeheugen. Met een vol werkgeheugen kun je niks nieuws bedenken, dus stokt de productie. Als je alleen bent heb je dat probleem niet. Je kunt het ene idee na het andere op een papiertje zetten waardoor je gedachtentreintjes krijgt. In het begin zijn die invallen niet bijster origineel maar als je het gras een beetje afgegraasd hebt, wordt het leuk, kom je in een flow en kun je veel productiever zijn dan wanneer er telkens iemand interrumpeert.'

Ondertussen heeft de brainstorm wel een belangrijke rol gespeeld in het 'democratiseren' van creativiteit. Het is niet langer een mysterieuze gave van een enkeling. Het is zelfs minder een talent dan een manier van werken, om ervaringsdeskundige John Cleese te citeren. Heel hard werken. Niet omdat er een pot geld schittert aan de horizon, maar omdat je er plezier in hebt. Over de volharding die het vergt om de songwriter te zijn van de Rolling Stones schreef Keith Richards in zijn memoires. 'Omdat we elke dag speelden, soms twee of drie shows per dag, blijven de ideeën komen. Het een voedt het ander. Ook als je een stuk gaat zwemmen of met je vrouw naar bed gaat, ergens in je achterhoofd denk je aan dat akkoord, aan die combinatie van noten. Wat er ook gebeurt. Zelfs als er op je geschoten zou worden, zou je nog nog denken: dat is een mooi bruggetje. (...) Of je pikt een stukje conversatie op uit de verte: I just can't stand you anymore, en je hebt een liedje.'

Uniek voor de mens?

Creativiteit is niet uniek voor de mens. Ook dieren kunnen originele oplossingen bedenken. Neem de Japanse notenkraker, een kraaiachtige vogel die noten boven een snelweg laat vallen, wacht tot een auto ze kapot rijdt en ze vervolgens opeet. Denk aan de chimpansees in Burgers' Zoo die takken gebruikten om drones uit de lucht te slaan. De schaal waarop de mens creatief is, is wel uniek. Waarom we creatief zijn? Het is lastig dat met onderzoek vast te stellen. Het stelt ons in staat bedreigingen af te wenden, ons aan te passen aan moeilijke omstandigheden. En het geeft status. Kijk ons eens, met al die onderzoeksinstituten, concertzalen en musea. De Dreu: 'Dieren doen dat ook. De staart van een pauw is een lastig, zwaar ding. Biologen gaan ervanuit dat de pauw ermee laat zien hoe sterk is, dat hij veel vet op de botten heeft en sterke genen. Een aantrekkelijk kandidaat om mee te paren dus.'

Linkshandigen creatiever?

Dat linkshandigen creatiever zijn, omdat hun rechterhersenhelft beter is ontwikkeld, is een mythe. Wat er in de hersenen gebeurt op weg naar een eurekamoment is niet duidelijk.

We weten wel dat er veel hersengebieden betrokken zijn bij creativiteit. Uit onderzoek blijkt dat ambidextrale mensen (die geen voorkeur hebben voor links of rechts) iets creatiever zijn. Bij hen is de verbinding tussen de linker- en de rechterhersenhelft steviger dan gemiddeld.

Beeld David Carson

David Carson

Amerikaanse graphic designer van het legendarische tijdschrift Raygun.

'Creativiteit is moeilijk uit te leggen. Het komt vanuit een unieke plek die we ergens diep van binnen allemaal hebben. Ik heb voor deze cover veel versies gemaakt. Deze voelde het best. Surfen is een belangrijk onderdeel van mijn leven. Het beeld op de achtergrond ben ik zelf: aan het surfen bij mijn huis in de Caraïben. Ik schilder met letters en beelden. Creativiteit komt als we onszelf toestaan onze levensgeschiedenis te gebruiken. Een dergelijke cover heb ik nog nooit gemaakt. Het geeft het verleden aan, maar ook de toekomst die we niet kennen.'

Beeld Wim Crouwel

Wim Crouwel

Grootmeester van de Nederlandse grafische ontwerpers. Bekend van zijn grafische postzegels, lettertypes, affiches en het Telefoonboek.

'Dit zijn zeven lettertypes die ik heb ontworpen waar je wel mee uit de voeten kunt. 1. Foundry Fabriek bold 2. Fodor Regular 3. New Alphabet 3 4. Foundry Gridnik bold 5. Stedelijk Regular 6. Cataloque soft solid 7. Architype Vierkant.'

Mirko Borsche

Duitse ontwerper van onder meer ZEITMagazin, Nike en Bayerische Staatsoper.

'Creatief moet iets zijn wat blij maakt. Ik wil vooral mensen vermaken. Magazines gaan over entertainen: grafisch ontwerpen is geen serieuze kunstvorm, maar vooral speels en leuks.'

Jaap Biemans & Anna Kiosse

Artdirector Volkskrant Magazine en Anna is het aanstormende multitalent uit Duitsland.

Biemans: 'Houd op met dat geneuzel dat je van lummelen inspiratie krijgt. De beste ontwerpen ontstaan door gewoon om 9 uur te beginnen met een sterke kop koffie in de hand. Laat vervolgens de heersende mores achter je en zoek zo ver mogelijk de randjes op. Slap design is er al genoeg. In het Engels klinkt het lekker: 'Design is about kicking ass not kissing ass.'

Paul Faassen 

Nederlandse illustrator, bekend van zijn beeldcolumn en de vele prijswinnende covers voor Volkskrant Magazine.

'Ik begin voor iedere opdracht met een leeg vel en simpele gedachten over het onderwerp. In dit geval bijvoorbeeld: Creatie is van 'niets', 'iets' maken. Ideetjes die dan ontstaan worden evenzogoed weer afgeschoten. Dus er lag al rap een afgekeurde schets als prop voor mijn neus. Maar wanneer is iets mislukt of gelukt? Ik wilde van de mislukkeling een gelukt ontwerp maken.'

Beeld Anthony Burrill & Ewoudt Boonstra

Anthony Burrill & Ewoudt Boonstra

Engelse ontwerper, bekend van de Work Hard and be Nice to People-posters. Boonstra is een Nederlandse artdirector en regisseur.

'Er is een uitdrukking in de creatieve wereld dat je 'zo goed bent als je laatste werk'. Dat kan een verklaring zijn voor de constante visuele stortvloed die ons overspoelt. Je weet immers nooit of je nieuwe werk wel 'goed genoeg' is voor je zelfopgelegde standaard. Deze kwetsbare positie laat ons geen andere keus dan onze potloden te slijpen en voort te ploeteren onder het adagium: Make New work.'

Beeld George Lois

George Lois

Amerikaanse artdirector, bekend om zijn karakteristieke covers van de Amerikaanse Esquire uit de jaren zestig die door het Museum of Modern Art in New York zijn opgenomen in de vaste collectie.

'Gebruik je creativiteit als wapen. Dat is een militante uitdaging aan creatieven over de hele wereld om samen te vechten om onze democratie te verdedigen. Op deze cover heeft de fotograaf Platon me neergezet als een Griekse held en provocateur. Iemand die gelooft dat waarheid belangrijker is dan macht. Dit beeld vraagt om een moedige creativiteit. We moeten ons teweerstellen tegen de groei van een irrationele, angstige, demagogische en racistische haat die zich als een lopend vuur verspreidt over Amerika en de rest van de vrije wereld.'

Beeld Richard Turley

Richard Turley

De altijd kritische artdirector van Bloomberg Businessweek, MTV en nu ontwerpbureau Wieden Kennedy in New York.

'De enige manier waarop ik recht kon doen aan het thema was een poging om mezelf in het hoofd en het lichaam te stoppen van een bekende ontwerper. Ik koos de designer Jonathan Ives. Ik stelde me het moment voordat hij zijn 'revolutionaire' Apple Pencil oppakt zodat hij ons de onbeperkte beperkingen van zijn innerlijke landschap kan laten zien.'

Erik Kessels

Van het spraakmakende reclamebureau KesselsKramer.

'Creativiteit kent geen logica. Het is een willekeurig proces dat alle kanten opgaat. Spelen, lachen, verwarren, op je bek gaan en weer opstaan. Constant denken dat je iets niet kan, elke keer jezelf weer bij elkaar rapen en zo vaak mogelijk tegen jezelf zeggen dat je intuïtie klopt. Het is verrukkelijk én verschrikkelijk.'

Beeld Rodrigo Sanchez

Rodrigo Sanchez

Befaamd artdirector van het Spaanse tijdschrift Metropoli.

'Creativiteit is hard werken, zweten, lijden en fouten maken. Vooral veel fouten maken. Vandaar de papieren proppen. Dat zijn allemaal mislukte ideeën. Maar door mislukkingen voed je de creativiteit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.