ReportageSonic Acts

Op Sonic Acts gaan cursisten op zoek naar de juiste woorden voor een nieuwe tijd

Potential Wor(l)ds zoekt woorden voor nieuwe ervaringen en gevoelens.

Aliyah Hussein legt aan cursisten uit hoe ze nieuwe woorden kunnen maken bij nieuwe ervaringen en gevoelens.Beeld Simon Lenskens

Haar favoriete woord in het Láadan is zhaláad, zegt de Britse kunstenaar Anna Bunting-Branch. De betekenis ervan is te vinden op pagina 95 van het Eerste woorden- en grammaticaboek van het Láadan (1985). Zhaláad is ‘een gekoesterde, troostende of vertrouwde illusie opgeven’. Een pijnlijk soort zelfbevrijding dus.

Láadan is in de jaren tachtig ontwikkeld door de Amerikaanse taalkundige en schrijfster Suzette Hadin Elgin. Ze schreef feministische sciencefiction en verwerkte daarin het idee dat mannen zich in bestaande talen makkelijker kunnen uitdrukken dan vrouwen. Dus verzon ze in haar trilogie Native Tongue een nieuwe taal, nam cassettebandjes op om de uitspraak over te dragen en nodigde iedereen uit er woorden aan toe te voegen.

Het werk van Elgin is de inspiratiebron voor Potential Wor(l)ds, een project waarmee Anna Bunting-Branch en haar collega-kunstenaar Aliyah Hussein woensdag zijn neergestreken in Amsterdam voor de Sonic Acts Academy. Het idee van de vrouwentaal hebben ze daarvoor los gelaten, ze gaan met een groep van veertien vrouwen en vier mannen in een workshop in het algemeen op zoek naar ‘gaten in taal’. Gevoelens, situaties en ervaringen waarvan je zegt: dáár zou een woord voor moeten bestaan!

Het werk van de twee speelt zich af op het snijvlak van onderzoek doen en kunst maken en de jonge dertigers passen daarmee in de aanpak van Sonic Acts. Het jaarlijkse festival heeft internationaal naam gemaakt met het samenbrengen van kunstenaars, muzikanten en wetenschappers. De kruisbestuiving moet leiden tot nieuwe ideeën over 21ste-eeuwse thema’s als klimaat, technologie, migratie en identiteit. De presentaties en optredens zijn vaak speels, soms razend intellectueel, en zelden een-twee-drie te doorgronden. Maar wie de tijd neemt, loopt zomaar de kans zijn blik te verruimen.

Cursisten gaan op zoek naar nieuwe woorden voor onbeschreven gevoelens.Beeld Simon Lenskens

Het is een festijn waarvoor het verlossende begrip zhaláad is uitgevonden, zo lijkt het wel als je luistert naar directeur Lucas van der Velden. ‘Veranderingen spelen zich tegenwoordig af op een schaal die we nauwelijks in beelden of woorden kunnen vangen. Onze denkpatronen zijn vaak te oud om tot oplossingen te komen. We moeten ons daarvan bevrijden om verder te komen.’

Het project Potential Wor(l)ds van Anna Bunting-Branch en Aliyah Hussein is ook zo’n verkenningstocht, waarvoor ze eerder in het Noorse Bergen, en de Britse steden Brighton en Liverpool halt hielden. Taal is de belangrijkste manier waarop mensen al eeuwenlang gedachten, grappen en gevoelens uiten die in hun hoofd en lichaam opkomen. Maar wat als er geen woord bestaat voor een bepaald gevoel? Het zijn de onontgonnen ‘woorden/werelden’ waar de twee Britse kunstenaars naar zoeken.

De deelnemers in Amsterdam studeren veelal aan kunstacademies, of postdoctorale opleidingen; een enkeling maakt al jaren kunst. Hun moedertalen zijn Chinees, Hongaars, Duits, Hebreeuws, Nederlands, Spaans, Engels (in de Britse, Ierse en Amerikaanse variant) en Italiaans.

Academy

Sonic Acts Academy brengt drie dagen ‘audiovisuele kunst en kritisch denken geïnspireerd op door mensen veroorzaakte veranderingen op de planeet’. Het opent vrijdag in het Stedelijk Museum in Amsterdam met installaties en performances  van onder anderen de Australische celliste Anthea Caddy en haar ‘parabolische speaker waarvan het geluid 3 kilometer ver kan reiken’. In het weekeinde gaat het verder met lezingen in de Brakke Grond onder het motto ‘Magisch denken - op weg naar een toekomst die het waard is om te leven’ (uitverkocht) en optredens in onder meer Paradiso, waar zaterdag tot diep in de nacht The Progress Bar open is. 

De eerste stap is het verwoorden van een gevoel of een ervaring waar je één woord voor kent. Na een aarzelend begin komt er al vlot een stroom ideeën. Van aloude sensaties als ‘het gevoel wanneer je beseft dat je iets belangrijks bent vergeten’ tot meer moderne vraagstukken als ‘de band die je voelt als mens tot de aarde’ of juist ‘het gevoel dat je thuis bent in een virtuele ruimte’.

De tweede stap is het zoeken van geluid dat je bij dat woord vindt passen. Het is de stiel van Aliyah Hussein, die in haar eigen werk geluidssculpturen geïnspireerd op feministische science fiction. Haar laatste stuk, Native Tongue, is opgebouwd uit elektronisch vervormde ademhaling en andere bewegingen van haar lichaam.

Vijf tafels zijn voor de workshop ingericht met zogeheten contactmicrofoons die ieder tik, klap of wrijving op het tafelblad elektronisch versterken. Met effectapparatuur kunnen er echo’s en herhalingen aan woorden toegevoegd. De klankwereld ‘helpt om weg te komen van de vertrouwde vorm van communicatie’, legt Hussein uit.

Na wat aarzelen ontstaat een stroom van ideeën.Beeld Simon Lenskens

Al snel is het een kakofonie van lange donkere, soms korte scherpere geluiden die worden gemaakt door op tafels te tikken, slaan en wrijven. Het is de festivalnaam sonic acts in de praktijk gebracht: geluidshandelingen.

Als ieder een passend geluid heeft gevonden, wordt als derde stap het tafelblad ingesmeerd met zwarte inkt waarop een wit papier wordt gelegd. Al het getik en gewrijf laat zo een afdruk achter op het vel. Aan het slot verklanken en verbeelden de deelnemers om de beurt hun woord en luistert iedereen naar de ‘gedeelde taal’ die zo tot stand is gekomen.

Maar wacht, de uitkomst is dus geen woord zoals we dat kennen in het dagelijks spraakgebruik?

Aliyah Hussein lacht. ‘De volgende stap is open. We zijn er nog niet goed achter hoe we dit omzetten in woorden. Het doel is nu vragen te stellen en te zoeken welke gaten in de taal we moeten proberen te vullen om verder te komen.’

Alle beeld- en geluidsafdrukken van de woorden van de Amsterdamse sessie belanden in ‘het archief’ dat Hussein en Bunting-Branch online op potentialworlds.com de komende jaren uitbreiden. Daar is dan ook te vinden ‘het gevoel van spijt van een verslaggever dat het door ruimtebeperkingen weer niet is gelukt alle gesprekspartners in het verhaal aan bod te laten komen’.

In 2019 vierde Sonic Acts de 25ste editie van het festival. Lees hier het verslag na:  Sonic Acts probeert het beste aan vooruitstrevende beeld- én geluidskunst naar Amsterdam te halen, en daarbij ook nog iets te vertellen over onze tijd. En dat lukt ze vrijwel elk jaar ook nog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden