REPORTAGE

Op repetitie bij Circus Treurdier

Voor hun nieuwe absurdistisch-melancholieke voorstelling lokt theatergroep Circus Treurdier haar publiek naar een desolate buurt in Amsterdam-Zuidoost. Wat is het geheim van hun associatieve aanpak, waaraan iedereen met zijn eigen ideeën bijdraagt?

Circus Treurdier.Beeld Adriaan van der Ploeg

Het karretje doet het niet! Terwijl dit houten gevaarte, dat moet rondrijden op een cirkelvormige rails, net de blikvanger ('bijna een Efteling-attractie', aldus acteur Thomas Spijkerman) in het decor van theatergroep Circus Treurdier moet worden. Het zwarte achterdoek met lichtjes verbeeldt de sterrenhemel, daarvoor staan muziekinstrumenten en ligt de rails.

Regisseur Joost van Hezik belt vanaf de tribune een technicus voor de motor van het karretje en besluit dat de acteurs op de speelvloer dan maar even moeten repeteren terwijl ze het karretje zelf op- en afduwen. Er worden allerlei opvallende decorstukken op vervoerd: een wc-pot, een bloemenstalletje én een lijkkist waarin Thomas Spijkerman ligt opgebaard, vlak voordat hij transformeert in de in de 19de eeuw overleden operazanger Sergio Labibski. De Zwarte Doos, de nieuwe voorstelling van het in absurdisme en muzikaliteit uitblinkende Circus Treurdier, heeft de dood als thema.

Kerst met Kaak, The Movie?

Circus Treurdier heeft al een aantal typetjes met hoge cultstatus voortgebracht, zoals de filosoof-in-konijnenpak Koenijn en de patserige jarennegentig-tv-presentator Frederik Kaak. De leden van Treurdier willen niet te veel teren op succesnummers of in herhaling vallen, vandaar dat in hun laatste voorstellingen Spektakel X en De Zwarte Doos geen Kaak of Koenijn meer te bekennen is.

Maar mocht er ooit een Circus Treurdier-bioscoopfilm komen, iets wat hoog op het verlanglijstje van de makers staat, dan zal Frederik Kaak-vertolker Jan-Paul Buijs zeker een uitzondering maken: 'Voor de grote Frederik Kaak-kerstfilm haal ik mijn personage graag nog één keer uit de kast.'

Op avontuur

Het is anderhalve week voor de première en het vaste Treurdierteam is juist neergestreken op zijn nieuwe locatie in de Amsterdam Studio's, een afgelegen complex aan de Wenckebach-weg in Zuidoost. Niet direct een plek waar je spannend muziektheater verwacht, maar wel typisch Circus Treurdier om de trouwe bezoekers op avontuur te sturen op een grijs bedrijventerrein vlak bij de Bijlmerbajes.

Acteur Jan-Paul Buijs: 'We willen dat het publiek bij ons in huis komt, dat het weer even volledig in het universum van Circus Treurdier stapt. Daarom staan we ook op locatie, het zijn plekken die we van toneelzaal tot café helemaal kunnen omtoveren, zodat de bezoekers in ons herkenbare universum stappen en we hun beleving volledig kunnen sturen.'

Sneller dan verwacht is het karretje gerepareerd en soepeltjes zoeft het nu van rechts naar links over het toneel. De repetitie kan door: Jan-Paul Buijs en Ellen Parren spelen een vervreemdende scène, waarin een 30-jarige vrouw in een winkel een wc-pot uitzoekt voor haar 'laatste woning'. Is dat niet wat voorbarig? Volgens de gladjakkerige verkoper totaal niet: 'Zo rond je 30ste is helemaal geen gek moment om alvast na te gaan denken over de woning waarin je sterft.' De vrouw knikt begrijpend en kiest een wc-bril met prikkeldraadmotief.

Geen hiërarchie

Er is geen hiërarchie op de repetitievloer: de acteurs geven elkaar regie-aanwijzingen en komen met voorstellen hoe de scène, die ze zelf geschreven hebben, beter kan worden. Regisseur Joost van Hezik hoort alles rustig aan en komt dan met zijn suggesties. Voor de volgende scène gaat Thomas Spijkerman in de coulissen alvast in zijn kist liggen en roept van achter het het doek: 'Joost, ik lig hoor, dus als je wilt gaan rijden, kun je gaan!'

Als Spijkerman in die kist komt opgereden, begeleid door stemmige muziek van pianist Wilko Sterke, is dat beeld heftig en grappig tegelijk. Daarmee past het bij Circus Treurdier, een groep die zich laat voorstaan op haar melancholische levenshouding. Een groep die ernstige onderwerpen en filosofische thema's aansnijdt, maar altijd verpakt in absurde humor en virtuoze muziek, waardoor je haar voorstellingen alsnog opgewekt verlaat.

Sinds de oprichting in 2008 door artistiek leider Thomas Spijkerman aan de Amsterdamse Theaterschool bouwde Treurdier in de studentensteden een trouwe, overwegend jonge aanhang op. Met plezier schoof men aan in het succesvolle Eeuwige Nachtcafé, een show in cafésetting waarin het publiek werd vermaakt met bizarre muzikale acts op het grensvlak van toneel, cabaret en popmuziek. Bij Circus Treurdier is een filosoof in konijnenpak of een man met een croissant op zijn kop normaal, een vrouw die zegt dat ze 'last heeft van optimistische buien' wordt gewantrouwd en als in een lied de vraag 'waarom bestaat er geen kinderkroeg?' wordt gesteld, denk je nog een paar seconden serieus na over het antwoord ook.

De laatste jaren dijt Treurdiers universum uit: de voorstelling Spektakel X uit 2014 was een satirisch toneelstuk met één verhaallijn en één pauze en met de goed ontvangen proefuitzendingen van VPRO-serie TreurTeeVee maakten bekende types als het Koenijn en presentator Frederik Kaak recentelijk de overstap naar televisie.

Drie spelers van Circus Treurdier, van linksaf: Thomas Spijkerman, Ellen Parren en Jan-Paul Buijs.Beeld Adriaan van der Ploeg

Sterfelijkheid

Ook De Zwarte Doos is een nieuwe stap in hun artistieke ontwikkeling, vertellen acteurs en schrijvers Thomas Spijkerman, Ellen Parren en Jan-Paul Buijs na de repetitie. 'We wilden een poëtische voorstelling over sterfelijkheid maken', vertelt Buijs, 'het gaat niet letterlijk over de dood, niet over rouwen ofzo. Je ziet een reeks pogingen onze sterfelijkheid te duiden en het leven draaglijk te maken.' 'Het is een onderzoek naar hoe wij zelf tegen de dood aankijken', vult Ellen Parren aan. 'We willen vooral troost bieden. Humor kan dan verzachtend werken, maar we doen zeker niet lichtvoetig over het onderwerp.' Thomas Spijkerman met brede grijns: 'We hebben niet gedacht: laten we eens kijken hoe we de dood te kakken kunnen zetten.'

De Zwarte Doos heeft bij Circus Treurdier meer betekenissen: het begrip staat onder meer voor het heelal; als je sterft stap je volgens de niet-gelovige makers in 'een zwarte doos met niets erin'. Maar ook de zaal waarin gespeeld wordt heet in theatertermen een 'black box': een ruimte die het publiek als het goed is anders verlaat dan dat men er is binnengestapt.

De theatermakers zijn alle drie rond de 30, is dat een leeftijd waarop je meer over de dood gaat nadenken? 'Dat zinnetje in de scène met de wc-pot is vooral absurd, natuurlijk', vertelt Jan-Paul Buijs, 'want je gaat er toch vanuit dat je 80 wordt. Maar kennelijk is er bij ons dertigers de behoefte om iets over dit thema te maken: je behoort niet meer echt tot de jeugd, er worden kinderen geboren, iemands ouders sterven. Daarom ben je er meer mee bezig.'

Montagevoorstelling

De show is een montagevoorstelling: losse scènes, personages en liedjes worden bijeengehouden door het overkoepelende thema. Voor de voorstelling schreven Thomas Spijkerman en componist Wilko Sterke bijvoorbeeld een liederencyclus in de stijl van Schuberts Winterreise. Jan-Paul Buijs en Ellen Parren schreven sketchachtige scènes over een sjamaan en een bloemist die op tactloos nuchtere wijze rouwboeketten verkoopt. Hoe verloopt zo'n maakproces, waarin iedereen iets te zeggen heeft over de voorstelling? Jan-Paul Buijs: 'Het is een vermoeiend, maar ook een heel interessant proces dat iets unieks oplevert. De kracht van Circus Treurdier is juist dat je een aantal verschillende stemmen hoort over dezelfde thematiek.'

Parren: 'De topmomenten zijn als iemand een idee op tafel gooit en de anderen knallen het naar boven, waardoor je echt zegt: dit idee is dankzij de groep beter geworden dan wanneer ik het alleen had gedaan.'

Maar hoe wordt een scène of lied dan typisch Circus Treurdier? Spijkerman: 'Na zeven jaar samenwerken gaat dat bijna vanzelf. Als een idee door de groep wordt omarmd merk je: aha, dit muntje valt in de Treurdier-automaat.'

Die werkwijze wordt ook toegepast in TreurTeeVee, een VPRO-serie in de absurd-komische traditie van Jiskefet, waarin thema's als seksualiteit en zelfhaat worden behandeld. Eind 2014 werden twee proefafleveringen van TreurTeeVee gelanceerd op de VPRO-website, maar sinds één van die afleveringen in augustus ook te zien was bij NPO 3Lab en er prompt het hoogste waarderingscijfer ontving (een 8,2), raakte alles in een stroomversnelling. Goed nieuws: NPO en VPRO hebben Circus Treurdier toestemming gegeven zes afleveringen te maken voor NPO 3. Alleen over het budget moet nog overeenstemming worden bereikt.

Is dit de ambitie van Circus Treurdier voor de toekomst? Artistiek leider Spijkerman: 'We zullen altijd theater blijven maken, maar het is erg leuk mensen niet alleen in ons eigen huis te ontvangen, maar ook hun huiskamers via de tv binnen te dringen.' Ellen Parren: 'Die combinatie is te gek. Dat straks TreurTeeVee en voorstellingen als De Zwarte Doos naast elkaar bestaan, zodat we tv en theater ook met elkaar kunnen laten communiceren. Dat er in een aflevering van TreurTeeVee ineens een zwarte doos staat bijvoorbeeld. Zo krijg je een breed palet van Treurdier. Alles wordt één rare wereld.' Lachend: 'Eigenlijk een beetje zoals The Muppets.'

De Zwarte Doos door Circus Treurdier, première 26/9, daarna landelijke tournee.

Thomas Spijkerman, achter de vleugel Wilko Sterke.Beeld Adriaan van der Ploeg
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden