Op Mercatorplein kan men weer flaneren

In de bouwkeet hangt een foto van het Mercatorplein uit 1926. De Hoofdweg in de verte is uitgestorven, de huizen zijn zo te zien nog onbewoond en het plein zelf is een kale vlakte....

Van onze verslaggever

Jaap Huisman

AMSTERDAM

Wie nu langs die foto uit het raam kijkt, krijgt bijna hetzelfde uitzicht. Een rij gevels waar slopers en bouwvakkers aan hangen en een leeg plein. Niet zo'n egale vlakte als in 1926, maar omgewoeld. De parkeergarage heeft zich nog maar net ingegraven.

Er krult straks een stukje van dat plein omhoog, vele malen subtieler dan men op het Museumplein, elders in Amsterdam, van plan is. 'Het hoekje van het vloerkleed waaronder we het autoverkeer vegen', is de vergelijking die projectleider Lex Brans maakt. Op het Museumplein heet het oplopend grasveld, de helling die de ingang naar de parkeergarage moet verbergen. Minder vleiend heet het ook het 'ezelsoor' van museumdirecteur Rudi Fuchs. Over dat oor valt heel kunstminnend Amsterdam, terwijl er naar het Mercatorplein geen haan heeft gekraaid. Maar dat ligt dan ook niet in het culturele zenuwcentrum van Amsterdam.

Toch is de herinrichting van het Mercatorplein van niet mindere betekenis dan die van het Museumplein. Sterker: de operatie-Mercatorplein is gedocumenteerd in een tentoonstelling die momenteel door het land reist, als voorbeeld hoe gemeenten kunnen omspringen met het twintigste-eeuwse erfgoed.

Jaren is er gewerkt aan deze voormalige toegangspoort van Amsterdam-West, 145 miljoen gulden is er voor uitgetrokken. Overheid, financiers en particulieren hebben de handen ineengeslagen om te bewijzen dat er wel degelijk publiek-private samenwerking mogelijk is.

Het resultaat is dit jaar te zien. In mei zal de parkeergarage gereed zijn, in het najaar volgt de westelijke wand. De inrichting van de openbare ruimte is het toefje op de taart.

Brans kan op 1 januari 1998 zijn aktentas dicht doen en naar een volgende stedenbouwkundige brandhaard vertrekken. Dan is een erfstuk van architect Berlage geconserveerd en gereconstrueerd.

Wethouder Marie Louise Boel van stadsdeel De Baarsjes verheelt niet dat het gecompliceerd is geweest. De woningen rond het plein waren in handen van verschillende eigenaars. Onder hen zelfs de erfgenamen van de aannemer Here van der Schaar die in de jaren twintig voor Berlage de buurt bouwde. Zij dienden in te stemmen met het masterplan en de financiering. Dan waren er ook nog tegenstrijdige belangen tussen huurders en het stadsdeel, dat een gedeelte van de huizen tot koopwoning wilde verheffen. Het liep uit op een gerechtelijke schikking.

Berlage ontwierp het Mercatorplein met vooruitziende blik als een ruim verkeersknooppunt. Maar hij kon niet voorzien dat die druk zo groot zou worden dat het anno 1997 is uitgedijd tot een streng van autowegen, (vrije) trambanen, laad- en losplaatsen, fietspaden en trottoirs, zodat er van een leefbaar plein geen sprake meer is.

De lastigste tegenspelers waren de verkeersdeskundigen, bijvoorbeeld die van het Gemeentevervoerbedrijf. Boel: 'Er moest een keuze worden gemaakt. Geen keerlus meer voor de tram op het plein, maar in plaats daarvan één halte. En het autoverkeer kreeg alleen de Hoofdweg toegewezen.' De oostkant wordt dit jaar het domein van de voetgangers en de terrassen. Het wordt weer bijna zo leeg als na de oplevering in 1926.

Eerder deze maand vierden het stadsdeel en woningbouwvereniging Het Oosten het in gebruik nemen van de toren aan de noordwand. Onder de klok zijn drie appartementen gevestigd, terwijl het stadsdeel nog hoopt op een horecavoorziening boven de poort waarop de toren staat. Zo'n zalencomplex moet de tweede commerciële trekker van de noordwand worden.

De toren was lang geleden gesneuveld. Begin jaren negentig schreef een speciale commissie een wedstrijd uit onder een groep architecten. Het ene idee was nog origineler dan het andere, maar uiteindelijk gaf de geschiedenis de doorslag. Berlages concept, een plein met twee diagonalen, moest worden gerespecteerd. Twee schuin tegenover elkaar liggende torens begroeten elkaar. Contrair, op lager niveau, liet Berlage twee kiosken bouwen. Een daarvan komt terug, de ander is dat hoekje van het vloerkleed waaronder de auto's verdwijnen.

Rijksbouwmeester Wytze Patijn heeft de toren gereconstrueerd en is ook belast met de inrichting van het plein. Hij nam die klus over van landschapsarchitect Alle Hosper, die weliswaar winnaar van de competetie was, maar weigerde de ruimte van zijn rondslingerende verkeer te bevrijden. En dat terwijl het Mercatorplein nou juist van een turbineplein een flaneerpodium moest worden, waar ouders niet hoeven te schrikken als hun kind wegrent.

Aan die nieuwe toren spendeerden de Europese fondsen het bedrag van twee ton, want als iets in deze calcurende tijd weinig urgent is, is het een toren met een symboolfunctie. Toch beschouwt het stadsdeel het als cruciaal voor de renovatie. De toren symboliseert als het ware de wedergeboorte van dit architectonisch hart van de Baarsjes, waar een keur aan architecten zijn sporen heeft achtergelaten: Wijdeveld aan de Hoofdweg, Staal en Van der Meij aan de Jan Evertsenstraat, Kropholler-Staal aan de Orteliusstraat, en Berlage. Boel ziet met genoegen hoe de architectuurroutes door dit deel van de gordel '20-'40 in trek zijn.

Om de hoek grijpen draglines gretig in de woningen van de Hudsonstraat. Nog geen vijf jaar geleden stond dit achterafstraatje te boek als het wilde westen van Amsterdam, waar drugshandel en criminaliteit onuitroeibaar leken. Hier moet, achter de poort naar de Jan Evertsenstraat, volgend jaar het Hofje van de 21ste eeuw een feit zijn, een besloten gemeenschap waar ouderen ongestoord en comfortabel kunnen leven.

Brans gebaart vanaf zijn fiets: daar de algemene ruimte, daar de gemeenschapsruimte voor de Turkse en Marokkaanse bejaarden, en in het midden de lift. Het is het moderne antwoord op een voornemen van de Amsterdamse gilden uit de zeventiende eeuw. Zij wilden de traditie voortzetten van rustige woonvoorzieningen voor ouderen in een dynamische stad.

Ondertussen klauwen diezelfde slopers tussenmuren weg om de woningen met een oppervlakte van zestig vierkante meter uit te breiden voor grote gezinnen. Boel houdt rekening met de demografische veranderingen: 45 procent in de Baarsjes is nu van allochtone afkomst, er zijn relatief veel ouderen; de gezinnen dreigen zonder een passende woning naar Almere te trekken. Zo lijken de wanden van het Mercatorplein nog dit jaar weer authentiek Berlage met krullen aan de balkons en arcades langs de straat, maar ze vormen het decor voor een totaal veranderde gemeenschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden