Op Kop van Zuid gaat het om groot, groter, grootst

Records zijn er om gebroken te worden. Op de Kop van Zuid in Rotterdam wordt daar althans een poging toe ondernomen....

Van onze verslaggever

Jaap Huisman

ROTTERDAM

Rotterdam heeft hiermee definitief afscheid genomen van het pittoreske. Het gaat daar, aan de voet van de Erasmusbrug, om groot, groter, grootst.

Wie vervolgens over diezelfde brug weer terugkeert naar de Coolsingel, het 'oude centrum', staat nu oog in oog met een heus Manhattan, dat gloeit en brandt in het decemberduister. Een zee van wolkenkrabbers naast nieuwe ontsluitingswegen en een snelle trambaan. Is het verwonderlijk dat Nederlanders die na lange tijd Rotterdam bezoeken, de stad niet meer herkennen?

Als de Erasmusbrug het nieuwe beeldmerk van de stad is, dan doet de rechtbank op de Wilhelminahof een gooi naar de nieuwe norm in Rotterdam. En de maat is de norm. Het is met afstand het grootste complex dat op het schiereiland is gebouwd, dat de toon zet voor de verdere invulling van de Kop van Zuid. Ertegenover komt ergens tegen het jaar 2000 het Luxor Theater van Peter Wilson als wenselijke aanvulling op het kantoorgeweld. Tegen die tijd zal het statige Hotel New York, toch ook geen nietig optrekje, zijn teruggebracht tot een druppel op de Maasoever.

Om die Wilhelminahof heen draaien twee boulevards, de Maashavenlaan en de Laan van Zuid. Hoewel er een metrostation pal onder de Wilhelminahof in aanbouw is en de snelle tram naar Lombardijen voorbijzoeft, heeft de auto ruim baan gekregen. Sterker zelfs: er is vermoedelijk geen stad in Nederland waar het gaspedaal in het centrum ingedrukt kan blijven. En zo is de Kop van Zuid bijna ongemerkt veranderd van een geïsoleerd schiereiland in een doorgangsroute van noord naar zuid.

Rijksbouwmeester Wytze Patijn dekte zich vorige week bij de inwijding van de Wilhelminahof in tegen potentiële critici die het rechtbank-complex te monumentaal, te overheersend zouden vinden. Onder de kop Stalin aan de Maas? pleitte Patijn juist voor meer monumentaliteit als tegenwicht tegen de onopvallende kantoorarchitectuur. Dit justitiegebouw is volgens Patijn een van de weinige gebouwen dat kleur bekent. Karaktervol ook. Het is waar, zei Patijn, dat in dit plan het monumentale gebaar niet is geschuwd, maar het gaat zich er niet aan te buiten.

Markant is de Wilhelminahof zeker, niet in de laatste plaats door de terracotta-kleurige baksteen gevel en door de enorme poort die het belastingkantoor scheidt van justitie. Die poort werkt als een baken. Vervolgens voeren twee glazen loopbruggen de leden van de rechterlijke macht naar de 22 zittingszalen, gevestigd in een aparte galeria met een zwevend dak. Voor de rijksgebouwendienst geldt de Wilhelminahof zo ongeveer als een visitekaartje: dit is de graadmeter voor de nieuwe generatie gerechtsgebouwen die in een noodtempo overal in het land verschijnen.

De rechtbank nieuwe stijl is een lease-object dat in de toekomst ook aan andere marktpartijen kan worden verhuurd. Deze pragmatische opvatting heeft een nadeel. Een rechtbank en een belastingkantoor die ooit een andere huurder of bestemming kunnen krijgen, zijn uit de aard van de zaak wat onpersoonlijk. Het is inwisselbare architectuur, architectuur van de grootst gemene deler, die niet te uitgesproken mag zijn om potentiële gegadigden af te schrikken.

De voetbalvelden in baksteen zijn ontworpen door Rob Ligtvoet (justitie) en Cees Dam (belastingkantoor). Ligtvoet maakte een L-vormige vleugel, Dam een kamgebouw. Daartussen heeft landschapsarchitect Adriaan Geuze een binnentuin geweven. Er schieten enkele volgroeide eiken uit een houten vlonder die in een visgraatpatroon is gelegd. Vorige week lag de vloer er zo glanzend bij, dat het leek alsof hij in de lak was gezet. Het bleek de eerste ijzel. Dat kan nog een mooie dansvoorstelling opleveren in de winter, daar in de Wilhelminahof.

De hand van Dam is onmiskenbaar. De kantine is uitgerust met een stralenkrans van lampen die hij eerder heeft beproefd in de stadhuizen van Almere en Amsterdam. En zijn handtekening is natuurlijk ook present, een raam in de vorm van twee verstrengelde ringen, waarvan Dam altijd zegt dat het niet zijn beeldmerk is maar van de door hem bewonderde Italiaanse bouwmeester Carlo Scarpa. Rob Ligtvoet stelt daartegenover die reusachtige poort en de lichtvoetige gerechtszalen-galeria die met zijn grijze beton afsteekt bij het rode complex.

Hoe overweldigend en massaal ook, binnen is de Wilhelminahof allesbehalve royaal. De entrees zijn zelfs benepen te noemen. In het belastingkantoor wordt de centrale hal ook nog doorkliefd door een slang van cortens-staal van kunstenaar Norman Dilworth. De zittingszalen van de meervoudige kamer zijn zonder opsmuk; het gezag laat zich niet gelden achter indrukwekkend meubilair.

Minister De Boer van VROM schreef bij het begeleidende boek dat vorige week verscheen, dat de Wilhelminahof een symbiose laat zien van stedenbouw en architectuur. Logisch met een gebouw van een dergelijke schaal. Dat laat zich niet wegcijferen, dat is een stad op zichzelf. Hoewel de plaats voor een dergelijk centrum strategisch gekozen is, drukt het toch een somber stempel op dit deel van Rotterdam.

Voor passanten valt er op het lange traject langs belastingen en rechterlijke macht weinig te genieten. Ook al heeft Dam kantoren aan de straatkant geplaatst, het ondoorzichtige glas verhindert communicatie met de omgeving. Ligtvoet heeft zich een zekere frivoliteit veroorloofd, met een gestileerde colonnade voor de gevel.

De Wilhelminahof, dat blijkt uit het hele architectonische concept, richt zich naar binnen, de baksteen armen gespreid rondom het binnenhof. Dat Geuze daarvoor gevraagd is een ontwerp te maken - en uitkwam op een parketvloertje - is nog het beste idee achter de Wilhelminahof. Zo heeft Rotterdam op een onverwachte plek er ineens een huiskamer bij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden