Op Hoop van Zegen wekt Kniertje voor even tot leven

In deze integrale en daardoor alleen al bijzondere opvoering van Op Hoop van Zegen valt op hoe bescheiden het aandeel van Kniertje eigenlijk is. De veertien personages spelen de tekst in de oorspronkelijke taal, inclusief het vissersdialect en de haperingen daarin.

Zes vissersvrouwen in Op Hoop van Zegen. Beeld Leo van Velzen

Kniertje. Onbreekbaar staat ze daar, als standbeeld aan de Scheveningse boulevard, turend over het water. Haar man en vier zonen zijn in zee gebleven, varend op gammele vissersboten. Ze is als het ware de weduwe van de zee geworden. Afgelopen zaterdag stond Knier daar immer standvastig, in hagel en wind, als boegbeeld van een hele generatie vissersgezinnen die werden uitgebuit en vernederd.

Kniertje. Even verderop werd ze weer tot leven gewekt, althans als personage in Herman Heijermans' toneelstuk Op Hoop van Zegen (1900). Dit keer in de gedaante van Geert de Jong, de actrice die haar speelt in deze nieuwe productie van Toneelgroep De Appel, op steenworp afstand van de vissershaven en de ruige zee.

Beeld Leo Van V

Bescheiden

Kniertje is misschien wel het bekendste personage uit de Nederlandse toneelliteratuur. Maar na de integrale en daardoor alleen al bijzondere opvoering van het oorspronkelijke stuk valt op hoe bescheiden haar aandeel eigenlijk is. Als Op Hoop van Zegen al wordt gespeeld is dat meestal flink ingekort, bewerkt en gemoderniseerd. Appelregisseur Arie de Mol kiest er echter voor alle veertien personages te handhaven, die de tekst spelen in de oorspronkelijke taal, inclusief het vissersdialect en de haperingen daarin.

Dat is een dappere keuze, omdat de rijkdom van het stuk daardoor volledig tot zijn recht komt. Het gaat nu eens niet alleen om die uitbuiter van een reder en die zielige moeder Knier, maar om de kracht van saamhorigheid in een kleine gemeenschap, de rol van God daarbinnen, klasseongelijkheid en de rebellie daartegen. Knier wordt in deze integrale versie omgeven door allerlei andere personages en verhalen. Veel aandacht is er voor reder Bos en zijn bedrijf, waarmee Heijermans bijna pamflettistisch afrekent met diens snoeiharde kapitalisme.

Het derde bedrijf, waarin zes vissersvrouwen bij elkaar troost zoeken en verhalen vertellen, is de kern van het stuk. Buiten stormt het, hun mannen en zonen zijn met de Op Hoop van Zegen op zee; met man en muis zullen ze vergaan. Op Hoop van Zegen is dan de Hollandse variant van Trojaanse Vrouwen - met dit verschil dat hun mannen niet sneuvelen in de oorlog, maar op het slagveld van het water.

De kracht van deze Appelproductie is de volledigheid, de zwakte de helaas wat onevenwichtige regie en speelstijl. Het lange deel voor de pauze wordt uitermate uitgesponnen en naturalistisch gespeeld, alles en iedereen zit opeengepakt in Kniers huiskamer. Na de pauze permitteert De Mol zich wat meer vrijheden en wordt de voorstelling theatraler. Tegenover de verstarde, stuurse, in zichzelf gekeerde Kniertje van Geert de Jong (bewonderenswaardig stijlvast) staat een wel erg ploerterige reder Bos, vet aangezet gespeeld door Bob Schwarze.

Heel veel Heijermans in Scheveningen

Op Hoop van Zegen is maar één onderdeel van het Heijermans Festival van De Appel in Scheveningen.

Op Hoop van Zegen is het vlaggenschip van het Heijermans Festival dat de komende maanden bij Toneelgroep De Appel in Scheveningen wordt gehouden. Naast dit bekendste toneelstuk van de in Rotterdam geboren (1864) en in Zandvoort gestorven (1924) schrijver, wordt in regie van David Geysen onder de titel 6 x Heijermans ook een aantal van zijn eenakters opgevoerd, waaronder prachtige miniatuurtjes als Kwelling (1906) en Het Kind (1903).

Scheveningse amateurtoneelspelers werken in regie van Pieternel Bollmann aan het stuk Pitten, een parodie op het toneelbestel aan het begin van de twintigste eeuw.

Heijermans begon zijn carrière overigens als toneelrecensent van De Telegraaf; zijn harde kritieken leverden hem ook in die tijd al veel vijanden op.

In het festival worden ook speciale evenementen georganiseerd, zoals De Waanzee-Avond met Robert Haasnoot die de roman Waanzee schreef. Ook vinden er speciale wandelingen door Oud-Scheveningen plaats.

Tijdloos

In de andere rollen missen de veelal jonge acteurs nogal wat zeggingskracht, terwijl Appelroutiniers als Iwan Walhain en Hugo Maerten zich juist weer bedienen van bijna kolderiek mallepietje-acteren. Het toneelbeeld is tijdloos en non-descript: een uit stalen buizen opgetrokken vissershuisje, met daarboven een houten verdieping die dienst doet als kantoor van de reder - upstairs, downstairs.

In deze Appelversie van Op Hoop van Zegen wordt de aandacht voor de rol van de religie in deze vissersgemeenschap terecht uitvergroot en afgezet tegen het stuitende egoïsme van de heersende klasse. Veelzeggend is in die zin het slot: als troost krijg Kniertje van reder Bos een pannetje met koteletten mee. Als ze thuiskomt, eet ze die samen met nicht Jo zwijgend op. Maar bidden doen ze niet meer, deze vrouwen: God heeft afgedaan.

Op de première zaterdag waren de boegbeelden van de vroegere én de huidige sociaaldemocratie aanwezig: Jan Pronk en Jetta Klijnsma. Zij moeten zich wat politiek geweten betreft gesterkt hebben gevoeld door deze als socialistisch pamflet vermomde theatervoorstelling. De rode rozen in het fraaie tuniekjasje van Klijnsma kleurden er bijna nog roder door.

Op Hoop van Zegen van Herman Heijermans door Toneelgroep De Appel, regie Arie de Mol. In Appeltheater Scheveningen, 21/11. Daar t/m 20/3.

Beeld Leo Van V
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.