Recensie Fotofestival Noorderlicht

Op fotofestival Noorderlicht wordt de noodklok geluid ★★★☆☆

De manifestatie legt de nadruk op de vervreemding, vervuiling en ontheemding die het gevolg zijn van de globalisering. 

Feestende Oekraïners, uit de video van Lucia Nimcova en Sholto Dobie. Beeld Lucia Nimcova en Sholto Dobie

Taxed to the Max heet de 26ste editie van het fotofestival Noorderlicht, dat jaarlijks afwisselend in Leeuwarden en Groningen plaatsvindt. Dit jaar, in Groningen, zijn er maar liefst acht hoofdlocaties met een internationale selectie van fotografie en videowerk over de manier waarop lokale culturen – ‘maximaal belast’ – bezwijken onder wereldwijde politieke en economische krachten.

Hoewel de term zelden valt, is het thema toch vooral: globalisering en de verwoestende effecten die economische groei, het produceren en vervoeren van consumptiegoederen en energiewinning hebben op mens, landschap en klimaat. Daartoe doet Noorderlicht vrijwel alle continenten aan – de luiken worden als vanouds ruim opengezet.

Taxed to the Max klinkt als een somber thema, en zo pakt het ook uit, de vaak hoge kwaliteit van het geëxposeerde werk ten spijt. Het lijkt alsof de samenstellers van Noorderlicht zich, niet voor het eerst in de geschiedenis van het festival, enigszins hebben verkeken op het incasseringsvermogen van de bezoeker. Het noodklokgehalte is hoog, het aantal locaties en aanbod overdreven groot.

. Beeld .

Op de zaterdag die ik in Groningen was, heb ik drie van de acht hoofdlocaties bezocht en daar in totaal vijf uur doorgebracht – langer dan je de concentratie kunt opbrengen om het aanbod te absorberen. Een kloppend hart, één hoofdlocatie waar de toon wordt gezet (zoals voorheen vaak de Der Aa-kerk in de stad), mist.

In het aanbod vallen de vele videoproducties op, niet zelden gepresenteerd op drie schermen tegelijk. De Black Sea Files van de Zwitserse Ursula Biemann vormen een mooi voorbeeld van hoe op een onorthodoxe manier een veelomvattende kwestie tot handzame proporties kan worden teruggebracht. Met korte filmpjes verhaalt ze over de aanleg van de oliepijpleiding van de Kaspische Zee naar Turkije, poort naar het Westen.

Biemann volgt de bouwvakkers, bezoekt de boeren over en onder wier land de pijpen worden aangelegd, en probeert een gesprek te voeren met de prostituees die in de marge van het project in een behoefte voorzien – hun pooiers zitten op een hinderlijke manier de interviewer in de weg. Mooi hoe Biemann internationale belangen – zie Bill Clinton, die aan de wieg stond van de strategische deal die uitmondde in de aanleg – vervlecht met milieukwesties, de zorgen van lokale boeren, de rechteloosheid van de prostituees, meisjes nog. Caleidoscopisch, en toch een eenheid.

Still uit Black Sea Files van Ursula Biemann. Beeld Ursula Biemann

Zo complex als Biemanns project, zo eenvoudig van opzet is dat van de Kroatisch-Nederlandse Lana Mesic. Ze interviewde twaalf bankiers in de City, het financiële hart van Londen, om een gezicht te geven aan de beroepsgroep die het vertrouwen van de westerse wereld grotesk heeft beschaamd. Van alle twaalf maakte Mesic een foto, het uitgangspunt voor de geborduurde portretten die daaruit voortkwamen. De tijd die de geïnterviewden haar schonken, vertaalde Mesic naar haar inspanning bij het borduren: hoe meer tijd ze kreeg, hoe gedetailleerder haar borduurwerk. Sommige ogen door de gebruikte techniek pixelig als een vastgelopen computerbeeld, uit andere werken komen mensen van vlees en bloed tevoorschijn. Een poëtische manier om de anonieme financiële wereld te personaliseren.

Geborduurde portretten van Lana Mesic. Beeld Lana Mesic
Geborduurde portretten van Lana Mesic. Beeld Lana Mesic

Zo doen tientallen deelnemers aan Noorderlicht een beroep op de zintuigen van de bezoekers. Soms op een nogal intellectuele manier, soms met de helderheid van een bliksemschicht. De Nederlander Jos Jansen bijvoorbeeld, al eerder exposant op Noorderlicht en werkzaam op het snijvlak van wetenschap, fotografie en onderzoek, koppelt oude laboratoriumexperimenten naar het beïnvloeden van duivengedrag aan de manier waarop diensten als Uber hun werknemers met apps in het gareel houden. Zoals duivengedrag door een beloningssysteem kan worden gestuurd, zo worden chauffeurs door hun app naar die plekken van de stad gedirigeerd waar de meeste vraag naar taxiritten is. Gunstig voor het verdienmodel, fijn voor de klant en fnuikend voor de chauffeur die door zijn app wordt aangemoedigd de hectische buurten op te zoeken en zijn werkdagen maximaal op te rekken om een redelijk inkomen te verdienen. De vergelijking is even geestig als treurig, geïllustreerd met foto’s van duivenproeven en plattegronden met mobiliteitsdata.

Gig van Jos Jansen. Beeld Jos Jansen
Gig van Jos Jansen. Beeld Jos Jansen

Te midden van de concentratie en tijd vretende video-installaties is het een verademing om de eenvoud van  de zwart-witfoto’s aan de wand te zien, zoals die van de Oekraïner Igor Tereshkov. Hij toont hoe de oliewinning in Siberië het ecosysteem verwoest en de lokale bevolking van nomadische rendierhouders het leven onmogelijk maakt. In de doka gebruikte Tereshkov het met olie vervuilde water om zijn 35mm-films te ontwikkelen, met gaten en krassen op de opnamen tot gevolg.

Oil and Moss van Igor Tereshkov. Beeld Igor Tereshkov
Oil and Moss van Igor Tereshkov. Beeld Igor Tereshkov

De manifestatie legt de nadruk op de vervreemding, vervuiling en ontheemding die het gevolg zijn van de globalisering, en daartoe is alle reden. Wie desalniettemin met een enigszins opgeruimd gemoed wil afsluiten, moet in galerie Noorderlicht zijn. Daar worden video’s getoond van het duo Lucia Nimcova (Slowaaks) en Sholto Dobie (Brits) waarop, vooral bejaarde, Oekraïners van het platteland volksliedjes zingen. Inhoudelijk variëren ze van licht schunnig (de straf op overspel? ‘zijn pik eraf’) tot tragisch verhalend, met alcoholisme, verloren liefdes, armoede en de hardheid van het plattelandsleven als constanten. Aandoenlijk, zoals de oude boeren en boerinnen de camera vergeten en een eeuwenoude traditie tot klinken brengen. 

De noodklokken luiden, maar nog is niet alles verloren.

Fotofestival Noorderlicht ★★★☆☆

Samenstelling Laura Carbonell Reyes. 

Diverse locaties, Groningen. T/m 1/12. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden