Op en over 't randje

Fringe Festival heeft misschien niet altijd het beste, maar wel het verrassendste theater. Komt dat zien dus!

Dwayne Toemere, 5-8/9 in Ostadetheater. Beeld -

Op het Amsterdam Fringe Festival zijn de dingen net even anders dan op een 'normaal' theaterfestival. Voorstellingen worden er 'shows' genoemd. Die shows vinden soms plaats in de reguliere theaters, zoals Bellevue en Frascati. Maar ook in Amsterdamse clubs als Club Up, Club Church of Bar Bukowski. Of in Museum Van Loon, Casa Rosso, SPRMRKT of de wc's van het Volkshotel. Fringe staat niet in voor de kwaliteit van de shows, want het is naar eigen zeggen 'een ongeselecteerd, ongetemd en ongejureerd festival'.

Dus soms is een voorstelling goed, soms ontstellend slecht. Maar tegelijk is de kans groot dat je iets ziet wat je nog nooit eerder hebt gezien. Want, zoals Henny Huisman al zong: 'Het onverwachte is de mooiste prijs.'

Experiment

Het Amsterdam Fringe Festival is de tegenhanger van het gelijktijdig georganiseerde Nederlands Theater Festival. Wie daarheen gaat, weet precies wat hij krijgt. Gewoon de beste tien (door een jury geselecteerde) voorstellingen van het seizoen. Geen verrassingen.

Wie naar Fringe gaat, belandt in een vrijhaven voor experimenten door jonge theatermakers. Die vinden plaats op een stuk of veertig locaties in Amsterdam, waar in totaal ongeveer tachtig shows te zien zijn. Zo veel aanbod en onbekende namen op het programma maken het voor de argeloze bezoeker lastig niet te verdwalen.

Aan artistiek leider Anneke Jansen (38) de taak om het overzicht te behouden. 'Fringe is een festival waar je als toeschouwer helemaal in moet duiken', aldus Jansen. 'Je moet denken: we zien wel. Het gaat om de ervaring. Soms is het briljant, soms is het kak. Zoals je dat ook hebt op Lowlands.'

Het Fringe Festival begon ooit als experiment. In 2005 bedacht Jeffrey Meulman, directeur van het Theater Festival, dat hij een randprogrammering wilde, een Fringe, gebaseerd op de wereldbekende Edinburgh Festival Fringe.

Daarvoor benaderde hij Jansen. 'Ik zei meteen ja', zegt die nu, aan de vooravond van de negende editie. 'En op weg terug naar huis ben ik als een speer gaan opzoeken wat een Fringe eigenlijk is.'

Inmiddels is het Fringe Festival geen randprogrammering meer te noemen. Het is het ouderlijke Theater Festival ontgroeid en trekt meer bezoekers. Negen jaar na de start ziet Jansen haar kantoor boven de Players aan het Leidseplein als een tweede huis. Haar hond Drieluik sjokt er zorgeloos over de gang.

Øystein Johansen, 10-13/9 in Frascati 2. Beeld -

Underground

Haar opdracht in de eerste jaren was op zoek te gaan naar de fringe van het Nederlandse theater. 'Sommige mensen begrepen niet wat dat was', vertelt ze. 'Die dachten dat de underground zich afspeelde in productiehuizen als Toneelschuur en Frascati. Maar ik merkte dat daarnaast nog een heel circuit bestond dat die productiehuizen niet binnenkwam.'

Jansen zegt expliciet 'daarnaast' en niet 'daaronder', omdat ze geen waardeoordeel wil uitspreken over de andere vorm van theater maken die ze daar zag.

'Omdat deze kunstenaars niet boven het maaiveld uit komen, niet gezien worden door programmeurs of recensenten en niet binnenkomen bij fondsen en productiehuizen, denken zij heel anders over theater maken. Ze kleuren niet binnen de lijntjes, conformeren zich niet aan een bepaalde visie op wat goed is om maar subsidie te krijgen. Die manier van denken levert heel ander en zeker niet minder werk op. Dat is de fringe, dat wilde ik laten zien.'

Dat kan heel eigen, maar ook ronduit vreemd werk opleveren. Zo liet regisseur Bert Hana ooit een ongemakkelijke diashow zien in zijn eigen huiskamer. Een andere keer speelden acteurs een moordmysterie in een rijdende limousine (en werden daadwerkelijk gearresteerd, wegens een miscommunicatie over vergunningen). In parenclub Same Place in Amsterdam-West werd vorig jaar een 'romantisch' gigolodrama gespeeld. En in het Amerikaanse The Freak & The Showgirl! konden toeschouwers naakt op het podium meedoen aan een bierdrinkwedstrijd.

Iedereen die op het festival wil staan, kan zich inschrijven. Plannen worden niet geselecteerd op artistieke kwaliteit, enkel op uitvoerbaarheid. Jansen merkt dat de inschrijvingen serieuzer worden nu haar festival een naam heeft gekregen en programmeurs uit binnen- en buitenland het zijn gaan zien als serieuze scoutingplek. 'In het begin kregen we best veel amateurs. Nu zie je dat ook een bekendere acteur als Jorrit Ruijs hier eigen werk wil uitproberen.'

Christine Ferrera, 11-14/9, in de Roode Bioscoop. Beeld -

Fringers

Theatermakers op het Fringe, ook wel 'Fringers' genoemd, beamen dat het festival een prima plek is om jezelf in de kijker te spelen. De acht jongens en meisjes van het net opgerichte Club Gewalt kunnen daarover meepraten. Vorig jaar stonden ze in de Fringetent in het Leidsebosje met hun energieke performance Carnavalskinderen: (carnavals)muziektheater over kinderen die zijn verwekt tijdens een dronken carnavalsnacht. Ze zongen meezingers als Roei 'm d'r maar in!

Club Gewalt bestaat uit de eindexamenklas 2013 van de opleiding muziektheater aan het Rotterdamse conservatorium. 'Grote festivals programmeren ons niet, omdat ze ons niet kennen', zegt Gewalt-speler Sanna Elon Vrij. 'Daarnaast moeten we ons extra bewijzen, want we zijn niet afgestudeerd aan de geijkte theaterscholen.'

Toch wilde de klas zich presenteren als theatercollectief. 'We wilden per se samen iets maken, omdat de klik zo goed was op school. We hadden daar allerlei ingewikkelde en slimme ideeën over. Maar toen dachten we: nee, laten we het anders aanpakken. Laten we carnavalskrakers gaan schrijven. Dan krijg je tenminste aandacht. Dat was het uitgangspunt: gezien worden. En dat is gelukt.'

Er zijn intussen genoeg voorbeelden van groepen en theatermakers die dankzij het Fringe gezien werden.

Actrices Anne Gehring en Vera Ketelaars wonnen in 2011 de Diorapthe Amsterdam Fringe Award (voor beste voorstelling), mochten in het buitenland spelen en werden opgepikt door een Londens theater. Regisseur Pepijn Smit kreeg dankzij een voorstelling op het Fringe voet aan de grond bij subsidiegevers en richtte zijn eigen groep PS Theater op.

Vorig jaar won Sjoerd Meijer de Diorapthe met zijn slimme, ontroerende solo De bevrijding van boos mannetje. Ook hij mocht op tournee langs buitenlandse fringefestivals en kreeg jubelende recensies. Dan is er nog Circus Treurdier, dat op Fringe begon met Het eeuwige nachtcafé, een uniek concept dat theater, kleinkunst en horeca bijeenbracht. Nu maakt de groep op eigen kracht voorstellingen.

Dit is volgens Jansen precies de bedoeling van haar festival: de pareltjes uit de underground naar boven halen, zodat ze uiteindelijk zonder festival verder kunnen. 'Theatermakers leren hier om hun shit op orde krijgen. Rijk word je er niet van.'

Risico's

Wie in de overvolle programmering wil opvallen en ook succes nastreeft, moet dus risico's durven nemen. De keerzijde is dat je als Fringer ook ontzettend op je bek kan gaan.

Club Gewalt is zich daarvan terdege bewust en heeft het zelfs tot onderwerp gemaakt van hun nieuwe Fringe-voorstelling, Man on Wire, waarmee ze dit jaar in de Melkweg staan. Wederom muziektheater, en nu geen carnaval maar elektronische pop. De liedjes zijn geïnspireerd op de documentaire Man on Wire, over koorddanser Philippe Petit, die in 1974 illegaal over een koord tussen de Twin Towers liep.

'Dat is een man die zijn droom verwezenlijkt', zegt Gewalt-speler Dook van Dijck. 'Hij zag als kind die torens en wist wat hem te doen stond.' Zijn eigen droom, en die van zijn klasgenoten, is over tien jaar een groot muziektheatercollectief te zijn met een eigen speelplek (Club Club Gewalt). 'Ambitieus, ja. We kunnen net zo goed mislukken. Maar wij zijn idealistisch over kunst en onze rol daarin. En daar willen we ook voor gaan staan, hoewel dat een groot risico is tegenwoordig. Want wie zit er nog op onze kunst te wachten?'

Voorlopig heeft Club Gewalt, met al zijn branie, de wind mee. Jansen heeft de groep voor de komende drie jaar vastgelegd. Ze mogen, in navolging van Circus Treurdier en Club Silenzio, de nachtcafévoorstellingen verzorgen, en krijgen daarvoor van Jansen 'carte blanche'. 'Alles mag', zegt ze. 'Als je het maar kan regelen.' De groep heeft al wilde ideeën met zwembaden en kraakpanden.

Op een whiteboard in het kantoor van Jansen staat de zin: 'Now is the winter of our disco tent', een verwrongen citaat uit Shakespeare's Richard III. Het zou een motto van het festival kunnen zijn, want een tikje gestoord is het Fringe. En net als koorddanser Philippe Petit moet je ook een tikje gestoord zijn om er te spelen.

Fort G

Actrices Anne Gehring en Vera Ketelaars zijn het ultieme Fringe-succes. In 2010 maakten ze er Eindelijk! Kirgizië. Een jaar later Kelder | Bye bye world. De voorstellingen wonnen prijzen en vielen op door hun toegankelijke vertelstijl, de poëtische tekst en de charismatische actrices. Dankzij het Fringe konden ze spelen in Zuid-Afrika en in Edinburgh. Daar werden ze vervolgens gescout door een Londens theater, dat hen in staat stelde nieuw werk te maken. Dit werd Fort G, muziektheater over twee zussen die hun veilige leventje in één klap zien verbrokkelen.

Fort G is nu, op uitnodiging van directeur Jeffrey Meulman zelf, te zien op het Nederlands Theater Festival. 11 t/m 14/9 in Theater Bellevue.

Freya en Sarah Eshuijs, 7-14/9, in Veronicaschip. Beeld -
Desiree v. Haaren, in o.m. Volkshotel Beeld -

5 Fringetips: De bevrijding van boos mannetje

Winnaar van vorig jaar speelt zijn succesvoorstelling opnieuw. Meijer schenkt ranja in voor het publiek en vertelt intussen het tragische verhaal van Frans de kleermaker en al zijn mislukkingen.

Door Sjoerd Meijer. 11 t/m 13/9, in Ostadetheater

Fabrique Erotique

Kunstzinnige erotische vaudeville door Eva van Heijningen, met poppen, dieren en een diva genaamd Betty Botox. Ook uitstekende reden eens verantwoord striptent Casa Rosso te bezoeken.

Door De prikkelpoppies. 6 t/m 14/9, in Casa Rosso

Een van de vele voordelen van asbest

In elk geval de show met de beste titel. Muziektheatergroep Nachtschade speelt hierin rauwe rock over het wel en wee van vier vrienden in de grote stad.

Door Nachtschade. 6 t/m 9/9, in Theater Bellevue

Het temmen van de Faun

Acteur Jorrit Ruijs en danser Rafael Zielinski spelen en dansen, geïnspireerd op het leven van danslegende Vaslav Nijinski, een duet over dromen najagen en de overgave die daarvoor nodig is.

Door Jorrit Ruijs en Rafael Zielinksi 7 t/m 14/9, in Hotel The Grand

Meisjes poepen niet

Het hedendaagse vrouwbeeld wordt onder de loep genomen op de wc's van een hotel. Desiree van Haaren speelt er een behendige solo op de vierkante meter. Voor een beperkt publiek toegankelijk.

Door Desiree van Haaren. 5 t/m 13/9, in het Volkshotel én in Vondel CS (de wc's)

Amsterdam Fringe Festival, op 40 locaties in Amsterdam, van 4 t/m 14/9. amsterdamfringefestival.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden