Design

Op de Triënnale van Milaan zwepen kunst, design en wetenschap elkaar op ★★★★☆

De jury kende de eerste prijs toe aan de ‘zoöp', een alternatieve leefomgeving in het Nederlandse paviljoen.

Jeroen Junte
Walter Tschinkel: aluminium kopie van een mierennest.  Beeld Biënnale Milaan
Walter Tschinkel: aluminium kopie van een mierennest.Beeld Biënnale Milaan

In een 12 meter lange donkere kamer brandt één strakke lichtbundel. Even schitteren ontelbare stofjes in deze lichtstraal, waarna ze weer in de duisternis verdwijnen. Sommige stofdeeltjes zijn amper een honderdste millimeter groot. Zie ze dansen op je eigen adem in de installatie van kunstenaar Tomás Saraceno en je ervaart de kosmische nietigheid van de mensheid. Een ervaring die dieper gaat dan weetjes als de afstand tot zon (150 miljoen kilometer) of naar de volgende ster (4,2 lichtjaar).

Als kunst, design en wetenschap elkaar opzwepen, wordt het onzichtbare alsnog zichtbaar, het ondenkbare invoelbaar. Dat is het uitgangspunt van de 23ste Triënnale van Milaan. Het thema van deze driejaarlijkse designmanifestatie is Unknown Unknowns. An introduction to mysteries. Wat zich vrij laat vertalen als: de verbeelding van de grote raadselen die ons gezamenlijke levenslot bepalen. Van het leven op andere planeten tot dat op de diepste zeebodem. Van de werking van ons brein tot die van schimmels.

Met deze aanpak is de Triënnale voor design wat de Documenta in Kassel voor beeldende kunst of het Edinburgh Fringe Festival voor theater is: een verkenning van de grenzen van het vakgebied. Curator van de hoofdexpositie is wetenschapper Ersilia Vaudo van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. De meer dan honderd getoonde projecten zijn soms concreet, zoals fraai gestileerde ruimtekaarten, en dan weer poëtisch, zoals de lichtinstallatie van Saraceno.

Naast grote namen als architect Bjarke Ingels en kunstenaar Anish Kapoor zijn er ook werken van de onbekende wetenschappers als Walter Tschinkel. Deze myrmecoloog (mierendeskundige) gebruikt ondergrondse verlaten mierennesten als mal voor gesmolten aluminium. Eenmaal gestold oogt het resultaat als een intrigerende sculptuur. Hoe kunnen honderdmiljoenen van die nietige diertjes in het donker zo’n complexe ondergrondse stad creëren? Het noopt tot bescheidenheid over onze eigen prestaties.

Zwavel

Indruk maken vooral werken waarin er ruimte blijft voor twijfel. Alicja Kwade maakte een zelfportret aan de hand van de scheikundige elementen waaruit het menselijk lichaam is opgebouwd. Glazen capsules met de elementen in hun pure vorm zijn in een sierlijke kring gerangschikt. Het werkt bevreemdend om de kunstenaar en daarmee onszelf gereduceerd te zien tot gitzwart koolstof, zilverachtig magnesium of geel zwavel. Hoe zit het dan met onze ziel? Is de kern van het menselijk bestaan niet meer dan kosmisch toeval?

Geen toeval is de onberispelijke timing van Unknown Unknowns. Zo viel de opening samen met de presentatie van de spectaculaire kleurenfoto’s van de diepe kosmos door de ruimtetelescoop James Webb. Weer een mysterie dat werd onthuld. Tegelijkertijd neemt een rotsvast geloof in complotten en andere mysteries sterk toe. De wetenschap kan wel een steuntje in de rug gebruiken dus. Al is het maar om nog beter te weten wat we niet weten.

Dat wij uiteindelijk een machteloze levenssoort zijn, blijkt ook uit de Arkenian Mirror van Luca Pozzi. Terwijl je naar je eigen beeltenis kijkt in deze ogenschijnlijke doodnormale handspiegel lichten voortdurend blauwe puntjes op in het glas. Elke lichtflits staat voor een energetisch ruimtedeeltje dat dwars door alles heen schiet, inclusief ons eigen lichaam. Geoccupeerd door ons zelfbeeld zou ons bijna ontgaan dat de mensheid letterlijk onderdeel is van de kosmos. Ook al is de aarde nauwelijks meer dan een stofdeeltje dat dwarrelt in het zonlicht.

Prijs voor het Nederlandse paviljoen

Naast de hoofdexpositie zijn 24 landenpaviljoens geselecteerd door de Afrikaanse architect François Kéré. Een kunstzinnige installatie in het Oostenrijkse paviljoen verbeeldt hoe het menselijke lichaam is opgebouwd uit talloze andere levensvormen, van darmbacteriën tot virussen en parasieten. Het Roma paviljoen bestaat uit een bidaltaar – spiritualiteit en bijgeloof zijn ook een manier om met onze onwetendheid om te gaan. De eerste prijs werd door een internationale jury toegekend aan het Nederlandse paviljoen. Daarin presenteert Het Nieuwe Instituut de ‘zoöp’, een alternatieve leefomgeving waarin de belangen van niet-menselijk leven meewegen. Onder de noemer Have we met? Humans and Non-humans on common ground worden diverse ‘zoönomische’ voorbeelden gegeven, zoals de transformatie van een afgedankt booreiland in de Noordzee tot een natuurreservaat.

Unknown Unknowns. An introduction to mysteries

Design

★★★★☆

Triënnale in Milaan. T/m 11/12. Catalogus beschikbaar vanaf 1/10.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden