ReportageOpnames Nr. 10

Op de set bij de nieuwste speelfilm van Alex van Warmerdam: ‘Nu even geen commentaar, Günter’

Alex van Warmerdam achter zijn monitor in de repetitieruimte van Orkater. Beeld Hilde Harshagen

Regisseur Alex van Warmerdam (67) heeft liever geen pottenkijkers op de set. ‘Als ik een schilderij maak, ga ik daar toch ook niet over praten terwijl ik schilder?’ Toch mocht de Volkskrant – mits onopvallend – komen kijken bij de opnamen van zijn nieuwe speelfilm Nr. 10.

‘Op het overlijden van Angela Muller, dat het ons allen ten goede mag komen!’

Zo luidt de eerste zin van scène 40 uit Nr. 10, de nieuwe speelfilm van Alex van Warmerdam. Wie die Angela is, weten we niet. Waarom haar overlijden vrolijk stemt evenmin. Waar kijken we naar?

Een kale, halfverduisterde repetitieruimte, waar vier acteurs – Tom Dewispelaere, Anniek Pheifer, Liz Snoijink en Jan Bijvoet – het wijnglas heffen, staand aan een tafel. Drie meter verderop, achter een schijnbaar lukraak geplante toneeldeur, wacht nog een acteur, Pierre Bokma. Weer iets verder, achter een bureau, ziet Hans Kesting toe op de scène. Hij speelt de regisseur van dit weinig frivool geklede fictieve toneelgezelschap. ‘Ho stop’, roept hij, om een wissel voor te stellen: toch liever een ander achter die deur. De acteur die wordt aangewezen (Dewispelaere) uit zijn onvrede.

‘Kom op, dat kun je niet ménen!’

‘Nu even geen commentaar, Günter’, zegt zijn regisseur.

Beeld Hilde Harshagen

Nog weer ietsje verder, verscholen achter zijn monitor, zit Van Warmerdam.

Ook die roept ‘ho stop’ – vaak zelfs. Om de take veert hij op van zijn kruk, om een van de acteurs bij te sturen. Soms vanwege een klemtoon (Dewispelaere) of een te hoog gerichte blik (Bokma), soms vanwege een te traag loopje (Bijvoet) of stil spel dat onvoldoende stil is (Snoijink).

Schaven is het, aan wat straks door derden ‘Warmerdamiaans’ zal worden genoemd. Alhoewel, straks – voordat we Nr. 10 zien, is het mogelijk al 2021.

‘Het ligt iets af van het naturalisme’, zegt Van Warmerdam (67) over de toon van zijn werk, terwijl zijn crew de set ombouwt voor de volgende opname. ‘Zo lastig om hier woorden voor te vinden. Maar waar ik naar zoek met de acteurs is dus niet slice of life. Ook niet te losjes. Wel iets getild, een fractie uitvergroot, de zinnen moeten goed in je oren komen, zonder dat het theater wordt, of overdreven. Delicaat terrein, het kost me altijd wat takes om het te vinden.’

Op de set van Nr. 10, de nieuwe film van Alex van ­Warmerdam.Beeld Hilde Harshagen

Dat de filmmaker iemand van buiten toelaat bij de conceptie van zijn nieuwe speelfilm, waarvan de opnamen na een jaar vertraging zijn begonnen, is uitzonderlijk. ‘Mensen die meekijken: ik heb er snel last van. Ogen om me heen. Dan word ik me te zeer bewust van mezelf.’

De belofte dat deze buitenstaander zich zo onopvallend mogelijk zou opstellen, trok de filmmaker over de streep. ‘Je zou je verstoppen’, begroet Van Warmerdam ’s ochtends. ‘Ik loop de set op en de eerste die ik zie ben jij!’

Vandaag wordt er gefilmd in de repetitieruimte van Orkater, Van Warmerdams hoofdkwartier in het Amsterdamse havengebied. De naam – Nr. 10 – is eigenlijk een werktitel. ‘Het is mijn tiende film, vandaar. Maar ik denk dat de titel blijft. Hij heeft zich genesteld, dat heb je weleens met titels.’

Het voorblad van het (niet door de Volkskrant ingeziene) script waarschuwt de lezer: omdat voorkennis van de plot het plezier ingrijpend zal bederven, verzoeken wij u vriendelijk  maar met klem – de inhoud van dit scenario geheim te houden. ‘En als je de film eenmaal ziet, begrijp je ook wel waarom dat zo is’, zegt Van Warmerdam. ‘Ik doe iets wat ik nooit eerder heb gedaan.’ Dan: ‘Jezus, ook dit mysterieuze gedoe vind ik zó vervelend. Doe toch normaal.’

Alex van ­Warmerdam.Beeld Hilde Harshagen

Wat kan hij wel vertellen?

‘Nou, aan het begin van de film haalt een auto verschillende mensen op, dat blijkt om een toneelgezelschap te gaan en langzaam focussen we op acteur Günter (Dewispelaere). Hij blijkt te worden gevolgd door een informant die in dienst staat van een Duitse kardinaal. Ooit, op 4-jarige leeftijd, is Günter in een Duits bos gevonden.’

Verwilderd? ‘Nee hoor. Warm gekleed, in goede conditie. Günter is vernoemd naar de jager die hem vond, daar houdt het spoor op. Hij groeide op in een pleeggezin, verkaste op zijn 19de naar Nederland. In de film wordt hij op de hoogte gebracht van zijn ware afkomst. Dat is het.’

Op de filmmarkt in Cannes, waar Nr. 10 afgelopen mei alvast werd aangeboden aan buitenlandse partijen, circuleerde een foldertje met daarin een door Van Warmerdam geschilderd zwevend, rotsblokachtig voorwerp in een naaldwoud. ‘Ja, kan ik niks over zeggen.’

Op de set van Nr. 10, de nieuwe film van Alex van ­Warmerdam.Beeld Hilde Harshagen

Op de vraag of het een gewelddadige film wordt, volgt eerst een kordaat ‘nee’. Dan: ‘Nou... ik kan niet beloven dat er geen doden vallen.’

Van Warmerdam situeerde de helft van zijn film in Duitsland. ‘Drie nachten achtereen droomde ik heel indringend van de Dom van Keulen. Ik dacht: daar moet ik iets mee doen. Zo kwam die Duitse kardinaal in de film. Die Dom is inmiddels afgevallen – je mág niet eens filmen in de Dom, totaal verboden. Maar Duitsland is gebleven.’

Met een budget van 4,2 miljoen euro is Nr. 10 Van Warmerdams duurste speelfilm tot nog toe; er wordt gedraaid in Nederland, België en Duitsland. Oorspronkelijk lag het budget nog een miljoen hoger, maar een al toegezegde Duitse subsidie kwam te vervallen. ‘Ja, de geldstromen, dat moet je maar aan Marc vragen. Maar mensen moeten niet denken dat het nu een armoedige film wordt.’

Op de set van Nr. 10, de nieuwe film van Alex van ­Warmerdam.Beeld Hilde Harshagen

Broer en producent Marc van Warmerdam zit een verdieping hoger in het Orkaterpand, op het kantoor van Graniet Film. ‘Een grote domper’, zegt hij, over het bijgestelde budget. ‘Maar dompers horen erbij. En het script is in de tussentijd nog beter geworden, denk ik.’

In de middag wacht scène 53. Anniek Pheifer ligt languit op een bed, dat is voorzien van een kale stalen constructie; een soort minihuisje in klare lijn. Bokma, Dewispelaere, Bijvoet en Snoijink staan eromheen, Kesting ziet toe van achter zijn bureau. De dialoog is staccato. (‘Wat ga je doen?’ ‘Ik moet even naar de wc.’)

Van Warmerdam: ‘Op papier zijn dit zinnetjes van niks. We moeten er iets van máken.’

Goede hoop op Berlijns succes

Met Borgman (2013), Alex van Warmerdams achtste speelfilm, was Nederland voor het eerst sinds 1975 weer eens present in de hoofdcompetitie van het filmfestival van Cannes. Maar ditmaal sluit broer en producent Marc van Warmerdam ook een doop op het concurrerende festival van Berlijn niet uit. ‘Vanwege het Duitse aandeel in de film zou dat niet zo vreemd zijn.’ Nr. 10 speelt in Nederland en Duitsland. Maar het Duitse deel wordt vooral gefilmd in België. ‘Een belangrijk deel speelt zich af in het bos. Ik denk niet dat veel mensen onderscheid maken tussen Duits of Belgisch bos.’

Op de set van Nr. 10, de nieuwe film van Alex van ­Warmerdam.Beeld Hilde Harshagen

Ook nu volgt op iedere take een aanwijzing. Dewispelaere mag meer sneren. Kan Bokma, met uitgestreken gezicht, ook ‘iets kleiner’? Pheifer ligt nét te mooi, daar op dat bed. ‘Dat leidt af, die pose.’ Zo krijgt de scène gestaag meer lading. We zien – en horen – geen gewoon toneelclubje, maar een mild sektarisch gezelschap.

Ooit riep Van Warmerdam zijn commentaar nog weleens van een afstandje naar de acteurs, maar dat probeert hij af te leren. ‘Ook omdat ik de neiging heb te benoemen wat er níét goed is, dat is een zwakte van mij. ‘Je lijkt wel een oud wijf, zoals je dat deed’ – dat kan ik beter overslaan. Liever wat dichterbij lopen en zachtjes zeggen wat hij of zij anders kan doen. Een acteur is ook een mens.’

Anders dan in Borgman en Schneider vs. Bax acteert Van Warmerdam ditmaal niet zelf. ‘Geen zin meer in. Misschien nog een keer een klein rolletje, als we niemand kunnen vinden. Maar een hoofdrol? Nee, nooit meer.’

Annet Malherbe, Van Warmerdams vrouw, is de assistent-regisseur, een functie die de actrice al jaren vervult. ‘Zij weet soms beter wat ik vind dan ikzelf.’

Op de set van Nr. 10, de nieuwe film van Alex van ­Warmerdam.Beeld Hilde Harshagen

Af en toe, als de dingen even niet lopen zoals verwacht, of als het al te rumoerig wordt op de set, steekt er een vluchtig chagrijn op in de filmmaker; de appendix van opperste concentratie. Meestal neutraliseert Van Warmerdam het één tel later al, zelfrelativerend. En anders is er Malherbe: ‘Hè, opgewonden standje, doe eens rustig.’

In de middag, als de verslaggever de set van Nr. 10 zoals vooraf besproken weer verlaat, verbaast de regisseur zich andermaal over het bezoek. ‘Als ik een schilderij maak, ga ik daar toch ook niet over praten terwijl ik schilder? Eerst maken, dan praatjes hebben.’

Van Warmerdam, met een intonatie die voldoet aan al zijn vandaag gedemonstreerde eisen, iets getild, een fractie uitvergroot, zonder dat het theater wordt, of overdreven: ‘Dit was de goden verzoeken.’

Kunstbegroting

Net als bij de financiering van Borgman dicht producent Graniet Film het laatste gat in de begroting (200 duizend euro op een totaal van 4,2 miljoen) van Nr. 10 middels een aangeboden werk van Alex van Warmerdam. Wie de film ondersteunt met 1.000 euro, krijgt een genummerde, gesigneerde en ingelijste piëzografie van de regisseur en kunstenaar. Ook mogen de donateurs de film al zien vóór de landelijke première, in aanwezigheid van de makers.

Het aangeboden kunstwerk van Van WarmerdamBeeld Alex van Warmerdam
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden