Boeken

Op de nieuwe Multatuli-website kan iedereen zien hoe de Max Havelaar vorm kreeg

Alles wat Multatuli heeft geschreven is nu digitaal beschikbaar op Multatuli.online. Biograaf Dik van der Meulen is vooral blij met de scans van Multatuli’s handschriften, inclusief het manuscript van Max Havelaar.

null Beeld Typex
Beeld Typex

Het lijkt een onooglijk zinnetje, maar er zit een complete wereld achter van verleiding, verboden liefde en vreemdgaan. Op 19 januari 1874 schreef Multatuli, toen 54 jaar oud, aan zijn Haagse vriend en collega-schrijver Carel Vosmaer: ‘Gunst, ik ben u een komieke confidentie schuldig omdat ik je onlangs iets over vloeken schreef.’ Dit is althans wat latere lezers te zien kregen toen de brief in 1895 in druk verscheen. In deze vorm werd hij in 1984 ook opgenomen in Multatuli’s Volledige werken: nog altijd de editie waar iedereen die zich met Eduard Douwes Dekker bezighoudt op terugvalt, ondanks de kritiek die er in de loop van de jaren op is geleverd.

Wie het handschrift van de brief onder ogen krijgt, ziet echter dat er iets mee aan de hand is: een deel van de zin is doorgehaald. Niet door Multatuli zelf, maar twintig jaar later, toen zijn weduwe Mimi de brief gereedmaakte voor de drukpers. De inkt die ze gebruikte was van mindere kwaliteit en begon in de loop van de jaren te verbleken, zodat de oorspronkelijke tekst zichtbaar is geworden: ‘Gunst ik ben Holda ’n komieke confidentie schuldig. Haar namelyk, omdat zy onlangs iets over vloeken schreef.’

En dit maakt alles anders. Niet om het vloeken gaat het, maar om Holda. Onder deze naam schreef Jeanne Clant van der Mijll-Piepers romans en gedichten. En, in dit geval belangrijker, zij was Vosmaers minnares. Het was iets wat Vosmaer begrijpelijkerwijs graag verborgen hield, en na zijn overlijden deed ook Mimi Douwes Dekker haar best zijn nagedachtenis van zulke smetten vrij te houden. Uiteindelijk tevergeefs: het handschrift van de brief is opgedoken en de werkelijkheid aan het licht gekomen.

Digitaal standbeeld

Dit krasse voorbeeld maakt weer eens duidelijk hoe interessant het is om van in druk verschenen teksten ook de manuscripten – voor zover bewaard – te kunnen lezen, al helemaal als het om de grootste schrijver uit het Nederlandse taalgebied gaat. En dat is wat Multatuli.online mogelijk maakt. De website, tot stand gekomen onder leiding van Krijn ter Braak, is door betrokkenen wel omschreven als een digitaal standbeeld van de schrijver, al is er een belangrijk verschil met Multatuli’s bronzen standbeeld op de Amsterdamse Torensluis: het digitale monument is allerminst statisch, het kan en zal worden uitgebreid met nieuwe publicaties.

Een autograaf toont, ook als de tekst later niet is gemanipuleerd, veel van wat in een boekuitgave verborgen blijft. De gebruikelijke doorhalingen en verbeteringen, driedubbele onderstrepingen en (zeldzame) tekeningetjes springen het meest in oog, maar een handschrift doet meer: het drukt haast of juist rust uit, en vrolijkheid, boosheid of verdriet. In het geval van Multatuli zijn er bovendien twee varianten: zijn ‘eigen’ handschrift, overgeleverd in talloze brieven, en zijn klerkenhand, ontwikkeld in de jaren dat hij ambtenaar was in Nederlands-Indië. Hierin is zijn beroemdste manuscript overgeleverd: Max Havelaar.

Hoewel er al eens een (wat onscherpe) facsimile van verscheen, kan nu iedereen op zijn pc of laptop de wording van Max Havelaar volgen. Je ziet bijna voor je hoe Multatuli op zijn onverwarmde Brusselse zolderkamer met verdunde inkt het kladschrift overschrijft. En hoe zijn veronderstelde weldoener en tekstbezorger Jacob van Lennep de explosieve lading van het boek ongedaan tracht te maken door met rode inkt plaatsnamen in puntjes te veranderen en met potlood al te gevoelige passages te schrappen. Zo is Lebak ‘L…’ en Rangkas-Betoeng ‘R… B…ng’ geworden, en zijn de vragen van Frits Droogstoppel – ‘Hoe kwam Noach aan een paar ijsbeeren voor de ark? Wat gebeurt er als twee geloovigen tegen elkaêr inbidden?’ – geheel uit het boek verdwenen. Ingewijden wisten ervan, maar nu kan iedereen zien hoe het in zijn werk is gegaan.

Behalve de handschriften brengen ook eigentijdse foto’s, tekeningen en gravures van personen, huizen, stadsgezichten en landschappen de wereld van Multatuli dichterbij. Multatuli.online is daardoor een tijdmachine, zij het een met beperkingen. Tot nu toe is alleen de collectie van het Amsterdamse Multatuli Museum op de website te zien. Andere belangrijke verzamelingen, zoals die in het Haagse Literatuurmuseum en de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam, wachten nog op digitalisering. Bovendien zijn lang niet alle handschriften bewaard gebleven.

Nieuwe ontdekkingen

Maar wie weet wat de komende jaren nog zal worden teruggevonden of ontdekt? Dezer dagen verschijnt ook het Jaarboek Multatuli, waarin enkele onbekende brieven zijn opgenomen uit het najaar van 1855, de dagen dat Douwes Dekker in Batavia wachtte op zijn aanstelling als assistent-resident van Lebak: de opmaat tot Max Havelaar, met andere woorden.

Ook gaat het boek in op de authenticiteit van Multatuli’s vroegste portret. Onder meer Willem Frederik Hermans vroeg zich af of de man op de foto, die een baard draagt, wel echt Douwes Dekker was. Hij vergeleek het portret met andere foto’s en vroeg: ‘Is het hetzelfde linkeroor wel? Is het oorlelletje van de echte Multatuli niet veel puntiger?’ Het Jaarboek Multatuli maakt na tientallen jaren een einde aan die twijfel. Het zijn zaken die er nu al om smeken toegevoegd te worden aan Multatuli.online.

Misschien is standbeeld uiteindelijk toch het verkeerde woord voor de website. De schrijver E. du Perron noemde Multatuli eens een vriend ‘zoo levend als eenige levende vriend’. Hij bedoelde het letterlijk, maar het lijkt nog altijd actueel: zowel Multatuli’s boeken en brieven als de aan hem gewijde website zijn te beweeglijk voor een term die verbonden is met onwrikbaar brons of marmer. De arme Vosmaer is er het slachtoffer van: bijna 135 jaar na zijn dood kijkt iedereen mee hoe hij en de weduwe van Multatuli een buitenechtelijke verhouding probeerden te verheimelijken; iets waarover anders niemand zich meer zou hebben bekommerd. Tegelijk is Multatuli.online wel degelijk een monument, en de passende afsluiting van het lange Multatuli-jaar dat begin 2020 werd ingeluid met de onthulling van zijn gedenksteen in de Amsterdamse Nieuwe Kerk.

Dik van der Meulen kreeg in 2003 de AKO Literatuurprijs voor zijn biografie Multatuli – Leven en werk van Eduard Douwes Dekker, in 2020 heruitgegeven door Boom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden