Oog voor detail eekhoorns

Op de eekhoorn wordt in de kunst van alles geprojecteerd: van boodschapper van kwaadaardige roddels tot symbool van hebzucht

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: eekhoorn.

Lotto, Lorenzo, c. 1480-1556 Family Portrait

Als de eekhoorn een wintervoorraad aanlegt doet hij dat zo’n beetje lukraak. Een paar eikels in de grond, een paar tussen de takken van een boom geklemd, wat beukennootjes in een holletje, en als hij er op een koude winterochtend naar op zoek gaat en hij vindt de voorraadkast van een ander, dan laat hij al dat lekkers liggen. Eekhoorns gappen nu eenmaal niet van elkaar.

Alle dieren zijn leuk, en sommige nog leuker dan andere. De alinea hierboven komt uit Bibi’s Doodgewone Dierenboek (2013) van de geweldige Bibi Dumon Tak, die dieren beschrijft zoals ze zijn, zonder ze in fabels te plakken of te antropomorfiseren. Zie zelf maar of je er verdere betekenis in ziet, ze zijn interessant genoeg. Zoals de rode eekhoorn met zijn puntoortjes en lange nagels, de kleine lone ranger die ’s ochtends en ’s avonds eten verzamelt en de voorraad van zijn buren respecteert. Een diertje dat altijd een reservenest maakt, voor als een storm zijn huis wegwaait.

Lotto, Lorenzo, c. 1480-1556 Family Portrait

Zo’n rode eekhoorn ligt hier te slapen. Opgekruld als een kat op de bank, koppie tussen de pootjes gestoken, pluimstaart omhoog. Niet in een boom of tussen de bladeren, maar op een Anatolisch tapijt dat hier, zoals ook in zoveel Hollandse schilderijen, dienst doet als tafelkleed. Niet echt een natuurlijke habitat, maar eekhoorns werden dan ook fanatiek als huisdier gehouden sinds de Middeleeuwen, tot in de 19de eeuw – je vindt ze overal op schilderijen aan zilveren kettinkjes. De mooiste is die van Holbein; de vrouw met wit bonten kapje en klein rood eekhoorntje op haar arm, knabbelend aan een nootje. Eekhoorns waren statusdiertjes, je kunt ze behangen met goud en bellen en ze blijven aardig zitten. Al viel er weinig te scharrelen voor zo’n beestje aan een ketting.

Hans Holbein de Jongere, Vrouw met eekhoorn en spreeuw, 1526-28, National Gallery Londen Beeld The National Gallery, Londen

Anders dan bij Bibi Dumon Tak zijn de dieren in de kunst vrijwel altijd meer dan gewoon dieren. Nou ja sóms vinden kunstenaars het fijn ze zonder poespas uit te beelden, zoals Albrecht Dürer deed met twee rode eekhoorns. Maar ze roepen nu eenmaal verbeelding op (en ze kunnen niet terugpraten). De eekhoorn staat door dat scharrelgedrag in allerlei verhalen voor verschillende dingen; in de Noorse mythologie was hij een boodschapper van kwaadaardige roddels, de Ierse mythologische godin Medb (Méabh) had een vogel op haar ene schouder en een eekhoorn op de andere, als boodschappers voor hemel en aarde. De middeleeuwse beeldtaal maakte van de eekhoorn soms een symbool van hebzucht, vanwege dat nootjes verzamelen.

Albrecht Dürer, Twee eekhoorns, 1492, Museum Albertina Wenen. Beeld Museum Albertina Wenen

Ons slapende eekhoorntje hier – in het midden van een dubbelportret en tóch niet meteen zichtbaar als je er pal voorstaat – heeft een heel andere betekenis, volgens de National Gallery en de Hermitage. Lorenzo Lotto hield van symboliek. Het papiertje in de hand van de man geeft een clou. Daar staat op: ‘HOMO NUMQVAM’ – de man zal nooit. Nooit wat? Nou, nooit vreemdgaan, of weglopen, of reservenestjes maken, of scharrelen. Scharrelen! De eekhoorn slaapt. Vandaar.

Lorenzo Lotto: Portret van een echtpaar, waarschijnlijk uit de familie Cassotti

1523-24; olieverf op doek; 96 x 116 cm

Hermitage Sint-Petersburg

Te zien t/m 10 februari in de tentoonstelling Lorenzo Lotto Portraits in de National Gallery in Londen

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden