Reportage

Op bezoek in het Nuenen van Van Gogh

Het bronzen beeld van de aardappeleters verdeelt Nuenen tot op het bot. En dan is er nog dat hardnekkige gerucht over de nazaten van de boerenfamilie: is Vincent van Gogh hun overgrootvader?

Het gerenoveerde huis aan de Gerwenseweg 4 in Nuenen waar 'de aardappeleters' van het wereldberoemde schilderij van Van Gogh woonden. Beeld Daniel Cohen

Eric de Groot is een man in transitie. De laatste tijd wordt hem steeds vaker gevraagd: zou je niet willen weten of je een afstammeling bent van Vincent van Gogh? En dan twijfelt hij. Natuurlijk wil hij een einde maken aan een van de hardnekkigste geruchten die door Nuenen gaan: dat zijn overgrootmoeder Gordina de Groot, de jonge vrouw op het wereldberoemde schilderij De aardappeleters, zwanger zou zijn geweest van de schilder. Aan de andere kant wil hij de hele geschiedenis het liefst ver van zich afduwen.

Precies zoals zijn vader Martien dat zijn hele leven heeft gedaan. Van Gogh en De aardappeleters was geen onderwerp in huize De Groot en het was pas twee weken voor Martien stierf, nu vijf jaar geleden, dat Eric begreep waarom: zijn vader was vroeger zó met zijn mogelijke afkomst gepest, dat hij er amper over heeft gepraat. Over het schilderij niet. Over zijn familie niet. Dus nu zit Eric met een gat in zijn stamboomkennis van heb-ik-jou-daar.

Grote kop, grote neus, grote ogen

Dit is wat hij weet: de familie De Groot woonde in 1885, het jaar dat Van Gogh De aardappeleters schilderde, in een donker huisje aan de Gerwenseweg nummer 4. Daar is ook zijn vader Martien geboren. Er lag een stukje land omheen waar ze groenten verbouwden voor eigen gebruik. Ze hadden dieren. Cornelis de Groot, de zoon van Gordina, stierf toen Martien 14 was. Vanaf dat moment was hij kostwinner.

In de keuken van Erics ouderlijk huis komt het zeer bescheiden familiearchief op tafel. Het identiteitsbewijs van zijn grootvader Cornelis, de zoon van Gordina. Grote kop, grote neus, grote ogen. Geboren in 1885. 'Rechteroog scheel', staat erop geschreven. Een trouwfoto van Cornelis. Nog een van Cornelis op klompen bij de put achter het huis waar Van Gogh de familie bezocht en waar hij de eerste schetsen voor het schilderij maakte.

Een artikel uit 1965, geschreven ter ere van tachtig jaar De aardappeleters. De familie Van Gogh was destijds bereid een aantal schilderijen ter beschikking te stellen voor een expositie in Nuenen en bij die gelegenheid werd ook Erics vader gefotografeerd, naast een portretschilderij van Gordina. 'Sorry', zegt Eric. 'Meer kan ik je niet laten zien.'

In de woonkamer zitten zijn drie zoons. 'Onze aardappeleters', noemen hij en zijn vrouw Maaike hen. In Pepijn, de oudste, herken je net als in Eric in één oogopslag Gordina. Dat vond de gids van het Van Gogh Museum in Amsterdam waar ze laatst waren ook. Maaike had voor Erics verjaardag een privérondleiding geregeld. De gids had, toen ze over de geruchten uit het dorp kwamen te spreken, geopperd: waarom doe je geen DNA-onderzoek?

Hij gaat erover nadenken, zegt hij. Hij weet ook wel dat Vincent van Gogh, naar aanleiding van de geboorte van Gordina's zoon, in een brief aan zijn broer Theo schreef: 'en men zag er mij op aan hoewel ik het niet was'. En dat er in alle literatuur over Van Gogh vanuit wordt gegaan dat Gordina zwanger was van een van haar neven. Maar toen Erics vader het graf van deze man wilde ruimen, is de heemkundevereniging van Nuenen daar vóór gaan liggen. Ze zouden de botten nog eens nodig kunnen hebben.

Eric de Groot, nazaat van 'de aardappeleters' en misschien ook van Van Gogh. Beeld Daniel Cohen

Condooms

Een van de redenen waarom Van Gogh na nog geen twee jaar uit Nuenen vertrok, was zijn ruzie met de pastoor van de Clemenskerk. Die verbood katholieke boeren nog langer model te staan voor Van Gogh blijkbaar was ook de pastoor ervan overtuigd dat de schilder een kind had verwekt bij Gordina de Groot. Om de pastoor te plagen, bracht Van Gogh na een bezoek aan Antwerpen condooms voor hem mee. (Bron: De Grote Van Gogh Atlas, Nienke Denekamp en René van Blerk).

Aardappeleters

De aardappeleters staan op stal. Het bronzen beeld van Eindhovenaar Peter Nagelkerke zou een geschenk zijn aan de gemeente Nuenen, te plaatsen in het park waarop Van Gogh uitkeek toen hij het schilderij maakte. Maar vandaag staat het 1.500kilo zware ensemble opgesteld naast de loopmolen van de paardenstoeterij van Cor van der Linden.

Het beeld heeft Nuenen de afgelopen maanden tot op het bot verdeeld in twee kampen: zij die er de vooruitgang van Nuenen in zien, en zij die het 'gedrocht' een oneerbiedige vercommercialisering van de kunstenaar Van Gogh noemen en hun traditionele gemeenschap zien verdwijnen onder een suikerlaag van plat vermaak. Cor van der Linden, man in bonis, hoort bij het eerste kamp. Enthousiast vertelt hij over de hoge technische opleidingsgraad in Noord-Brabant, 'het Silicon Valley van Europa', over Nuenen met zijn prachtige golfbaan, wandel- en fietsroutes, over zijn volle terrassen en cultuur.

Zijn dorp wordt de nieuwe hotspot van Brabant, waar Koreanen, Chinezen en Japanners van harte welkom zijn. 'Nuenen', zegt Van der Linden, 'dat is wij. Nuenen is gastvrij.' In 2013 kreeg hij een telefoontje van de burgemeester van Nuenen: of hij eens wilde meedenken over de 'revitalisatie' van het centrum. Hij werd gekoppeld aan kunstenaar Peter Nagelkerke. Het klikte meteen. Ze stelden een plan op dat 25 ideeën telde. Bovenaan stond: herinrichting van het park. Meteen daaronder: een 3D-voorstelling van De aardappeleters.

Het bronzen beeld van de De aardappeleters staat geparkeerd in de paardenstal. Beeld Daniel Cohen

Onrust

Op eigen initiatief ging Nagelkerke aan de slag en in het najaar van 2014 was het beeld een heel eind klaar. Ja, geeft Cor van der Linden toe, hij moest er in het begin best even aan wennen. 'Maar zo gaat dat met veel kunst: waardering komt met de tijd.' In mei organiseerde Van der Linden een marketingcampagne die het beeld van De aardapppeleters in Nuenen op de kaart moest zetten.

Hij belegde een persconferentie, zette fondsenwerving op (kosten van het beeld: 150duizend euro), liet posters drukken. Klapstuk was de 'persoonlijke brief' van Vincent van Gogh die elke inwoner van Nuenen kreeg thuisbezorgd. Aanhef: 'Hallo Nuenenaren', ondertekening: 'Gegroet en met een handdruk, Vincent van Gogh.'

In de brief werden de inwoners opgeroepen hun naam te laten vereeuwigen in het bronzen schilderskoffertje dat onder een glazen plaat naast het beeld moest worden verankerd, misschien zelfs een foto mee te sturen. Een kleine bijdrage was ook van harte welkom. Nou ja, toen had je de poppen aan het dansen. Ingezonden brieven in de krant. Oud-wethouders en -ambtenaren die bezwaarschriften schreven, een zitting bij de voorzieningenrechter. Onrust in het dorp.

Zevenhonderd boeken

Wat Ernst van de Wetering is voor Rembrandt, is Ton de Brouwer voor Van Gogh. De oprichter van Vincentre, 'hét museum over Van Gogh na het Van Gogh in Amsterdam', oud-beleidsmedewerker cultuur van de gemeente Nuenen, heeft in zijn werkkamer zevenhonderd boeken staan over de schilder. Een dikke vijftig jaar is hij met Van Gogh bezig.

Dag en nacht, met ziel en zaligheid. Zijn inmiddels overleden vrouw klaagde wel eens. 'Is er nog iets anders dan Vincent van Gogh?', vroeg ze dan, en hij moet toegeven: soms was het weleens alsof de schilder belangrijker was dan zijn eigen gezin. In 1976 opende De Brouwer in het bijzijn van de familie Van Gogh het Nuenense Van Gogh Documentatiecentrum.

Als in die beginjaren toeristen naar Nuenen kwamen om te zien waar Van Gogh een groot deel van zijn oeuvre had geschilderd, troffen ze op de deur van het documentatiecentrum een briefje aan: sleutel ophalen bij het gemeentehuis. Dan liep Ton de Brouwer mee, leidde ze langs oude foto's, reproducties en brieven en vertelde hij ze alles wat hij over de schilder wist.

Ton de Brouwer is fel tegenstander van het 'populistisch' gebruik van De aardappeleters. Beeld Daniel Cohen

Ton de Brouwer is een van de felste tegenstanders van het beeld van Peter Nagelkerke. Niet omdat hij het, oneerbiedig gezegd, 'een misbaksel' vindt. Ook niet omdat het hem steekt dat andere mensen nu met 'zijn' Van Gogh aan de haal gaan. Het grootste bezwaar, zegt hij, is dat de maker weinig respect toont voor De aardappeleters door het te vervormen en 'populistisch' te gebruiken.

Hij noemt het schennis dat aan het beeld een vijfde stoel is toegevoegd waarop Van Gogh zou hebben gezeten en waar straks de busladingen toeristen zullen plaatsnemen om een selfie te maken. Schennis dat er een poes naast de stoel staat, een pijp uit de zak van een van de boerenjasjes steekt. Een vijfde kopje op tafel staat voor de schilder.

'Francis Bacon', zegt hij, was ook geïnspireerd door Van Gogh, 'maar hij maakte tenminste zélf iets. Hier wordt de intentie die Van Gogh had toen hij De aardappeleters schilderde, zijn sociale bewogenheid, zijn betrokkenheid bij het leven van de hardwerkende boeren, verkwanseld omwille van de commercie. Dat neem ik de maker kwalijk, maar ook het nieuwe gemeentebestuur. Dat kijkt niet naar hoe we de afgelopen twintig jaar met Van Gogh zijn omgegaan. Dat maakt van Nuenen een Volendam.'

Rondleiding

Van Gogh Village heeft een rode loper die begint bij het plein 'de Berg' en voert langs museum Vincentre, snackbar De aardappeleters, het Aardappeleterssteegje en eindigt bij het Park. De terrassen zitten vol, hier en daar loopt een toerist met een plattegrond. Het beeld van Vincent van Gogh is het eindpunt van een rondleiding die je langs alle plekken voert uit het leven van Van Gogh.

De hervormde kerk, waar hij Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen schilderde. De pastorie. De oude kerktoren van Nuenen, al meer dan een eeuw geleden afgebroken. Ooit stond hier aan het Park, naast de katholieke Clemenskerk, het huis van koster Schafrat, waar Vincent anderhalf jaar lang zijn atelier had. Hier schilderde hij De aardappeleters. En hier zou, op een paar stappen afstand, het beeld van Peter Nagelkerke moeten komen te staan.

Op een van de bomen is een geplastificeerd A4'tje geprikt met een houtskooltekening van De aardappeleters. 'Ontwerpschets voor een marmeren beeldengroep die uit respect voor Vincent van Gogh in het jaar 2016 geplaatst zal worden in Park Houtrijk in Nuenen.' Een grap, denken ze bij Vincentre. Want van nóg een beeld, van marmer dit keer, weten ze niks. 'Zou het een actie zijn van Ton de Brouwer?', vraagt een vrijwilligster zich af. Maria Kuijten heeft een ander A4'tje gezien. Ook op een boom in het park. Ondertekend door 'De aardappeleters'.

Boodschap: wij zijn vóór plaatsing van het beeld, net als 99procent van de Nuenenaren. Kuijten woont met haar man Jef aan het Park. In hun voortuin heeft het atelier van Van Gogh gestaan. De familie Kuijten omarmt het beeld van Peter Nagelkerke en gunt het zijn plek in het Park. Toestroom van toeristen? Graag, zegt Maria Kuijten. 'Want het zijn niet de busladingen Chinezen die hier bij ons aanbellen met de vraag of ze even op de plek mogen staan waar Van Gogh De aardappeleters heeft geschilderd, maar de écht geïnteresseerden in Van Gogh.

Die langs alle plekken gaan waar hij heeft gewoond, hier een paar dagen blijven hangen, eten in de restaurants, een nachtje blijven slapen in Auberge Vincent.' De mensen die nu in opstand komen, zegt ze, hebben hun tijd gehad. 'Het zijn de oud-bestuurders die hebben nagelaten iets met De aardappeleters te doen. Het is misschien niet zijn mooiste schilderij, maar daar gaat het niet om. Het gaat erom: iedereen doet iets met Van Gogh. Maar alleen Nuenen heeft De aardappeleters.'

De ruzie om het beeld wordt ook via de bomen in het Park van Nuenen uitgevochten. Beeld Daniel Cohen

Niet zo happig

Eric de Groot staat in de berm voor de Gerwenseweg nummer 4, het huis waar zijn overgrootmoeder is vereeuwigd, en hij waarschuwt maar vast: de huidige bewoner is niet zo happig op bezoek. Of hij er ooit langs is geweest? 'Nooit. Mijn vader heeft het me altijd afgeraden.'

In het weiland rond het huis loopt Frits Engelen het gras te maaien. We stellen ons voor. 'De Groot. De Groot. Bekende naam', zegt hij. 'Ben jij een zoon van Martien?' Meteen breekt het ijs en vertelt hij over hoe hij hier met zijn ouders kwam wonen, in 1955, en dat kort daarna in de weilanden een film werd gedraaid over het leven van Van Gogh, met Kirk Douglas in de hoofdrol. Hij ziet 'm nog lopen, 'zo'n grote rijzige man'.

Hij neemt Eric mee naar het terras, daar waar ooit de put stond, de put op een van de foto's uit dat kleine familiearchief, waar zijn grootvader Cornelis op staat. Hij vertelt over de rijke hovenier uit Nuenen die hem meer dan eens heeft gevraagd: 'Verkoop je je huis niet?' Engelen: 'Om er een attractiepark van te maken zeker. Nou, nooit.' Eric kijkt door het raam de kamer in waar kunstgeschiedenis werd geschreven, maar hij ziet het niet eens, want dichter bij de geschiedenis van zijn vader heeft hij nooit gestaan.

Het doet hem meer dan hij had gedacht, zegt hij, en hij begint aan een verhaal dat zijn vader hem heeft verteld: over de Duitsers die in de Tweede Wereldoorlog van die kant kwamen, en daarna de Amerikanen, hij praat tegen Engelen in, het lijkt alsof de stop ineens uit het bad wordt getrokken. Voorzichtig polst hij bij Engelen: mocht hij er ooit over denken hier weg te gaan, zou híj dan misschien?

Eerste aflevering van Krabbé zoekt Van Gogh, waarin Jeroen Krabbé in de voetsporen van de schilder treedt: zaterdag 5/9, 20.25 uur, NPO 2.

Het Aardappeleterssteegje, waar de route door Van Gogh Village langs voert. Beeld Daniel Cohen

Sporen

In 2007 werd in de vijver van de pastorietuin in Nuenen, waar Van Gogh twee maanden woonde en werkte, een ijzeren blik gevonden met daarin restanten verf én een rode haar. Even hebben de amateuronderzoekers gedacht dat ze de vondst van hun leven te pakken hadden. Het Instituut Collectie Nederland kwalificeerde het blik echter 'als standaard huis- tuin-en-keukenverf die een tijdje onder de grond heeft gelegen en daar op een bepaalde manier is verouderd'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden