Interview Pierre Bokma en Igone de Jongh

Op 4 mei eren Igone de Jongh en Pierre Bokma de ‘ballerina van Auschwitz’ in de piste van Carré

Repetitie van De dans ontsprongen. Beeld Simon Lenskens

Na de Dodenherdenking zijn in heel Nederland meer dan 100 voorstellingen gelijktijdig te zien.

In twee uur tijd was Carré – in pisteopstelling – uitverkocht, 450 mensen staan nog op de wachtlijst. Allemaal willen ze meemaken dat de beste ballerina en acteur van Nederland voor het eerst samen op een podium staan, vooralsnog eenmalig.

Theater Na de Dam bracht hen ­samen. De organisatie vroeg ­Gerardjan Rijnders voor hen een ­toneeltekst te schrijven, De dans ontsprongen, geïnspireerd op het levensverhaal van de Hongaars-Amerikaanse Auschwitz-overlever Edith Eger, bij publieke optredens ook wel ‘de ballerina van Auschwitz’ genoemd.

Als 16-jarige danste Edith voor kamparts Josef Mengele, waarna ze een brood kreeg toegeworpen, haar sleutel tot overleving. Pas op 90-jarige leeftijd zette Edith haar relaas op ­papier, in het boek De keuze.

Jarenlang worstelde de psycholoog met schuldgevoelens, omdat ze bij aankomst in het vernietigingskamp, in de rij voor Mengele, haar moeder eerlijk als ‘moeder’ aanwees, niet als ‘zus’. De ‘Engel des Doods’ stuurde haar moeder naar de gaskamers. Edith en haar zus Magda overleefden.

Nee, zeggen acteur Pierre Bokma (63) en balletdanser Igone de Jongh (39) eerlijk. Die biografie hebben ze uit tijdgebrek niet gelezen, wel het uitgebreide interview van Antoinette Scheulderman met Eger, in de Volkskrant uit 2017.

De Amerikaanse, 91 inmiddels, vliegt zaterdag naar Nederland om de première bij te wonen. De dans ontsprongen is geen autobiografische voorstelling: alleen Bokma heeft tekst en De Jongh danst om hem heen.

Hebben jullie elkaar al eens zien optreden?

Bokma: ‘Dat weet ik niet. Hoe lang dans jij al bij Het Nationale Ballet? 23 jaar? Dan moet ik je gezien hebben, maar als je in de Nationale Opera en Ballet veraf in de zaal zit, moet je een danser goed kennen, wil je diegene op zo’n afstand herkennen.’

De Jongh: ‘Ik heb Pierre ongetwijfeld zien spelen, maar ik ken vooral zijn naam. Toen ik thuis tegen Thijs (Römer, acteur en De Jonghs geliefde, red.) zei dat ik dit met Pierre ging doen, geloofde hij het niet. Hij is jaloers.’

Kruipen jullie in de huid van Eger en Mengele?

Bokma: ‘Nee, zeker niet! Ik ga geen Duits accent gebruiken, zoals bij herr Heydrich in Rundfunk. En Igone draagt geen gestreept pak.

‘Mijn personage, M, benadrukt voortdurend dat hij doet alsof. Hij vraagt zich af of je fascisme wel kunt uitroeien, want het lijkt een politieke golfbeweging.

‘Mijn opdracht is bij het publiek vertwijfeling te zaaien: vertolkt M wel of niet het gedachtegoed van Mengele? M vraagt meermaals aan Igone: ‘Hoe komt het dat je aan mijn tweelingenonderzoek bent ontsnapt? Heb ik mij laten verleiden jou te sparen?’ Dan lijkt hij Mengele, ook als hij cynisch reageert op het ‘pseudoberoep’ psycholoog en Ediths levensles om pijnlijke herinneringen als een geschenk proberen te zien.

‘Dat is een menselijke overlevingsreactie, maar daar houdt M zich verre van. Misschien kan hij niet menselijk zijn. Hij probeert ook door haar schuldgevoel heen te prikken.’

De Jongh: ‘Ik wil in mijn dans aan allerlei botsende gevoelslagen raken uit Ediths leven: angst, woede, schuld, overgave, hoop.

‘Het bizarre is dat ze nog leeft dankzij dat brood van Mengele. Moet ze hem daarvoor dankbaar zijn? Het dansje van haar als 16-jarige, in die omstandigheden, op An der schönen, blauen Donau, was geen goed ballet, maar ik ga niet onbeholpen dansen. In haar hoofd zag ze zich fantastisch wegzwieren.’

Waarom is het belangrijk deze tekst nu te brengen?

Bokma: ‘Het zijn verontrustende ­tijden. We moeten onze ogen openhouden. De retoriek van fop-intellectueel Thierry Baudet is natuurlijk symbolisch: een kermis, hol maar aantrekkelijk.

‘Maar het gevaar is dat iedereen zin heeft in die kermis, zich daarin verliest, maar niks heeft gedaan. We moeten goed opletten hoe dit zich ontwikkelt en op tijd roepen: tot hier en niet verder.’

De Jongh: ‘Ik ben daar eigenlijk niet mee bezig. Ik vind het vooral spannend zonder gêne met dans, toneel en muziek te zoeken naar een theatervorm die ik nog niet ken. Het doet mij denken aan Live (1979), van Hans van Manen, met ballerina en ­cameraman, ook in de piste van Carré.’

De dans ontsprongen is onderdeel van Theater na de Dam. Op 4/5 zijn door heel Nederland meer dan 100 voorstellingen te zien na de Dodenherdenking. Voor het volledige programma kijk op theaternadedam.nl

Tom Lanoye Beeld Aurélie Geurts

Nog meer na de Dam

De Vlaamse schrijver Tom ­Lanoye schreef een nieuwe toneeltekst, ­Verloren vader, over een oud-­strijder die door ­dementie twijfels krijgt over zijn ­herinneringen. Op 4 mei lezen ­acteurs van elf theatergezelschappen de tekst voor, op elf verschillende ­locaties. Eerder werd deze schrijfopdracht toegekend aan ­Arnon Grunberg, Rebekka de Wit, Judith Herzberg en Rik van den Bos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden