Oorlogssmet kleeft aan opgeknapt doek

Is het niet vragen om moeilijkheden, het herstel van zo'n reusachtig nationalistisch relikwie in de IJzertoren in Diksmuide? Want zie, daar rechts, heb je August Borms, vaandeldrager van het Vlaamse activisme na de Eerste Wereldoorlog, gefusilleerd na de Tweede Wereldoorlog wegens collaboratie met de bezetter....

Van onze correspondent

Rob Gollin

DIKSMUIDE

En kijk, in het hoekje beneden is Staf de Clerq afgebeeld, om er nog maar een te noemen, leider van het Vlaams Nationaal Verbond in de jaren tussen de oorlogen - 'Wij zijn Vlamingen en wat Vlaams is moet Vlaams blijven' - en ook al niet zonder smet in WO II.

Dat de vraag zich opdringt heeft natuurlijk alles met de locatie te maken. Het Gulden doek van Vlaanderen van de schilder Hendrik Luyten (1859-1945) rijst hoog en helder op in de grote zaal op de eerste verdieping van de toren die hoog, hard en somber aan de rivier de IJzer staat, met op de kop in kruisvorm de letters AVV VVK, Alles voor Vlaanderen, Vlaanderen voor Kristus. Rondom het bouwwerk verzamelen zich elk jaar de deelnemers aan de IJzerbedevaart, de jaarlijke gebeurtenis die zo veelvuldig associaties met het fascisme heeft opgeroepen.

Ondervoorzitter Carlos van Louwe van het IJzerbedevaartcomité heeft het antwoord natuurlijk paraat. Is bijvoorbeeld, links op het schilderij, August Vermeylen al getraceerd? Socialist, romancier en vroeg Europees denker: 'Vlamingen zijn om Europees te worden.'

En wat te denken van een ander belangrijk werk van Luyten, getiteld De Werkstaking, een indringende verslaglegging van een conflict in de Luikse mijnen? Als daar geen sociaal engagement uitspreekt, weet de bestuurder het ook niet meer.

Van Louwe: 'Er is wat mij betreft geen sprake van linkse of rechtse sympathieën. Hier is een tijdperk vastgelegd, Luytens interpretatie ervan. Er staan figuren van allerlei gezindten op. Geen enkele groepering kan het opeisen. Dit doek is louter van cultuur-historische waarde.'

Het Gulden Doek van Vlaanderen, 3,5 bij vijf meter, is een panthéon op doek. Luyten legde 115 prominenten vast die figureerden in de Vlaamse geschiedenis. Zaterdag onthult de Vlaamse minister van Cultuur Luc Martens het doek dat drie decennia tamelijk onopvallend in Diksmuide heeft gehangen en nu een ingrijpende restauratie heeft ondergaan. De stoflagen zijn verwijderd, hier en daar zijn de kleuren geretoucheerd en het doek is opnieuw opgespannen. De plechtigheid maakt deel uit van de herinrichting van het museum, dat naast aandacht voor de gruwelen van 1914-1918 in de modderige loopgraven van West-Vlaanderen ook enkele verdiepingen heeft ingeruimd voor het thema van de 'Vlaamse ontvoogding'.

Gelovigen, vrijmetselaren, activisten, industriëlen, kunstenaars; schilder Luyten bracht ze samen in een woelige vergadering. Natuurlijk nemen tijdgenoten veel plaats in - van velen is de betekenis in de geschiedenis al vervluchtigd. Maar vanaf enige afstand kijken onder anderen ook Erasmus, Marnix van Sint Alegonde, Joost van de Vondel en Willem van Oranje toe. Priesterdichter Guido Gezelle staat er zelfs twee keer op: als deelnemer aan de bijeenkomst en als borstbeeld.

De geschiedenis van schepper en werk is bewogen. Luyten, die in Antwerpen een reputatie opbouwde als portret- en landschapsschilder, begon in 1931 in zijn atelier in Brasschaat aan wat zijn levenswerk zou worden. Hij was destijds zelf niet van onbesproken gedrag. Zijn contacten met collaborerende Vlaamse activisten in de Eerste Wereldoorlog en zijn steun aan de vernederlandsing van de universiteit in Gent, leidde na de oorlog tot een gerechtelijk onderzoek, waarna hij even uitweek naar Duitsland.

Hoewel het doek al in 1937 was aangekocht door een zakenman, die het een jaar later aan het IJzerbedevaartcomité schonk, bracht Luyten tot aan het begin van de oorlog veranderingen aan. Vast staat dat figuren onder de verflagen van anderen zijn verdwenen of van plek veranderden. Hij raadpleegde slechts een enkeling voor advies. Welke criteria hij hanteerde, is nooit helemaal opgehelderd. Van vijf personages is de identiteit nooit achterhaald.

Hoe arbitrair de keus ook is geweest, veelzeggend is dat ruim dertig van de geportretteerden na de Eerste Wereldoorlog ter dood zijn veroordeeld wegens hun activisme voor de Vlaamse zaak; statistiek kan de politieke lading niet verhullen. De vonnissen zijn overigens nooit ten uitvoer gebracht.

De Belgische staat was kennelijk niet erg gecharmeerd van Luytens activiteiten in Brasschaat. De veiligheidsdienst pakte Luyten op, toen de Duitsers in 1940 België binnenvielen, met de bedoeling hem naar een interneringskamp in Frankrijk af te voeren. Dronken soldaten richtten vernielingen aan in zijn atelier en doorkliefden het werk met de bajonet. In 1944, na de bevrijding, kwam de schilder, toen al 85 jaar oud, wederom vast te zitten. Kort na zijn vrijlating stierf hij.

Het doek, dat voor de oorlog nog door de Antwerpse krant De Dag in de vorm van 63 duizend reproducties was verspreid, was toen al aan een ondergronds bestaan begonnen. Dat zou de mythe om het doek alleen maar verder versterken. Uit vrees voor een actie van verzetskringen, hadden bevriende kunstenaars het schilderij weggehaald en verstopt in een sociëteit in Antwerpen. Vijf jaar later belandde het uiteindelijk in Diksmuide, maar daar lag het nog twintig jaar op de zolder van een comitélid, voordat het tentoongesteld werd.

Was de schaamte toen pas voorbij? Ondervoorzitter Van Louwe: 'Welnee. De redenen waren vooral praktisch. Er was gewoon geen goede plek voor.'

Vooruit, een laatste poging om het vooroordeel op het waarheidsgehalte te beproeven: wie staat daar in uniform, de arm gestrekt omhoog? Het is Ward Hermans, oud-strijder, oorlogsvrijwilliger, houthakker. Van Louwe: 'Nee, dat is geen fascistengroet, Gewoon, iemand die meeleeft met de vergadering.' Zo zie je: deze leeuwen van Vlaanderen hebben de gelederen al lang gesloten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.