REPORTAGECrisis in de popsector

Ook Patronaat schrapt tientallen banen: hoe moet het verder met de poppodia?

Beeld Merel Corduwener

Na de popzalen 013 en Paradiso schrapt ook Patronaat in Haarlem tientallen banen. Waarom brengen de coronamaatregelen juist poppodia zo snel aan de rand van de afgrond?

Hoe kunnen we de dansavonden aantrekkelijker maken voor Haarlemse jongeren? Het was een van de eerste vragen waar Jolanda Beyer zich in januari over boog, toen ze begon als directeur van Patronaat.

Het moderne popcomplex met drie zalen aan een oude stadssingel heeft een naam als het gaat om eigenzinnig programmeren. Het hoogtepunt daarvan is het Complexity Fest, dat in februari zijn vijfde editie beleefde met harde experimentele metal uit Japan en Amerika. Het bepaalt de smoel van het poppodium, dat in 1984 is opgericht in de gymzaal van een oude katholieke jongensschool.

Maar zoals alle popzalen van het land is de begroting van Patronaat krap en is de baromzet van een dansavond met 18-plussers in het weekeinde welkom. Alleen, hoe krijg je ze binnen? ‘Ook mijn eigen dochters’, zegt de 51-jarige Beyer, ‘gaan naar de Melkweg in Amsterdam.’ Er lag een plan om met ruimere sluittijden in de nacht te experimenteren. Dan kon Patronaat beter concurreren met de lichtjes van de hoofdstad, die aan de horizon van Haarlem lonken.

‘In de gesprekken met de gemeente zat beweging, maar daar hoeven we nu even niet veel meer van te verwachten’, zegt Beyer tussen de verlaten bureaus in het Patronaat-kantoor. ‘Zittend op anderhalve meter afstand van elkaar kun je weinig met een technoparty.’

Nee, de slagkracht van het Haarlemse poppodium verder uitbouwen zit er voorlopig niet in. Sterker nog, de coronamaatregelen die het popcircuit hebben platgelegd, dwingen Beyer ertoe Patronaat in te krimpen. Zes maanden nadat zij de zakelijke leiding over het Amsterdamse debatcentrum De Balie verruilde voor het avontuur en de ‘pure toegankelijkheid’ van de popmuziek, moet Beyer een reorganisatie doorvoeren.

‘Er komt geen geld meer binnen. In onze zaal passen duizend bezoekers, maar met de huidige regels kunnen we er maar 118 kwijt.’

De afgelopen twee weken heeft Beyer 29 medewerkers verteld dat er geen plek meer voor ze is. Het gaat vooral om tijdelijke contracten, maar er zijn ook enkele ontslagen uit vaste dienst. De meesten werkten in deeltijd bij de bar, de kassa en de horeca backstage. Op een personeelsbijeenkomst lichtte ze het maandag allemaal toe. Uiteindelijk blijven er 43 personeelsleden over.

Patronaat in Haarlem.Beeld Najib Nafid

Ontslagronde

De coronacrisis is de zwaarste klap die het popcircuit treft sinds eind jaren zestig het fundament werd gelegd met de Amsterdamse iconen Paradiso en Melkweg. Stap voor stap trekt de crisis zijn spoor langs de zalen. In juni kondigde het Tilburgse 013 het ontslag aan van 10 van de 43 medewerkers; begin juli Paradiso met het bericht dat 60 van de 230 banen verdwijnen; en nu dan de ontslagronde bij Patronaat. Iedereen in de scene weet dat het daar niet bij blijft.

‘We zullen de laatste niet zijn’, zegt Michiel Kleiss (60), tot september nog interim-directeur van Paradiso. ‘We hadden keurige reserves van 5 procent van de omzet, maar dat is zo weg. Je kan er een kleine brand mee aan. Of de uitbarsting van die vulkaan op IJsland, toen de aswolk het vliegverkeer en daarmee de tournees van bands verstoorde. Maar niet dit.’

‘De weekenden na de zomer zitten bij ons altijd vol uitverkochte concerten, en die vallen allemaal weg’, zegt Jos Feijen (57), die sinds 2012 directeur is van de Effenaar in Eindhoven. ‘Even kan je zoiets aan, zoals na de aanslag op de Bataclan in Parijs. Maar dit? Als de noodsteun van het kabinet in het najaar wordt afgebouwd, moet ook ik naar het personeelsbestand gaan kijken.’

De grote popconcertzalen Ziggo Dome en Afas Live hebben ook al ontslagen bekendgemaakt. De malaise is een voorteken van wat muziekzalen in andere genres en schouwburgen staat te wachten: het Concertgebouw aan het Museumplein in Amsterdam heeft ook een reorganisatie aangekondigd. Wie op straat komt te staan heeft zodoende voorlopig geen uitzicht op nieuw werk binnen het podiumcircuit.

Beeld Merel Corduwener

Steunmaatregelen

Twee steunberen houden het Patronaat en alle andere zalen momenteel overeind: de Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid van het kabinet (de NOW-regeling) en daarnaast de snelle bestuurlijke ingrepen om huur en belasting later te kunnen betalen en de vaste subsidie-uitkeringen juist eerder te krijgen. Met de eerste neemt het rijk gedeeltelijk de loonkosten over, en met de tweede voorkomen fiscus en gemeenten acute geldnood.

De steunmaatregelen hebben in de lente een snel faillissement voorkomen. Maar nu is het knopen tellen, zegt Patronaat-directeur Beyer. Het is onduidelijk in welke vorm het kabinet de NOW-regeling na 1 oktober doorzet, en alle uitgestelde huur en belastingen hopen zich gestaag op tot een enorme schuld. Er zit nog noodsteun in het vat van het Fonds Podiumkunsten en de gemeente Haarlem, waardoor Patronaat in 2020 niet diep in de rode cijfers belandt. Maar daarmee is het nog niet klaar.

‘Niemand weet wanneer we weer een volle zaal mogen hebben, en of het publiek daar dan ook klaar voor is. En niemand weet wanneer de buitenlandse bands weer op tournee gaan en we met smoel kunnen programmeren. Het is onverantwoord om iets in stand te houden waarvan je weet dat er voorlopig geen werk meer voor is. Het maakt de reorganisatie onvermijdelijk, waarbij we programmering en marketing ontzien om een basisorganisatie over te houden waarmee we weer iets nieuws kunnen bouwen als daar ruimte voor is.’

De crisis slaat zo snel toe in de popzalen, omdat het verdienmodel daar is gebaseerd op de sfeer en de opwinding van een stampvolle zaal kolkend aan de voeten van een band, of zwetend op de maat van de beat. Het is precies het tegenovergestelde van de afstandelijke anderhalvemetersamenleving.

Het huishoudboekje van de sector is daarnaast nauwelijks berekend op tegenslag. Poppodia zijn stichtingen: winst maken is er geen doel, quitte spelen wel. ‘Op nul mikken ging voor corona prima’, zegt Kleiss van Paradiso. ‘We waren financieel gezond. Je verdient geld om het weer uit te geven aan onrendabele, maar leuke evenementen.’

Poppodium De Effenaar in EindhovenBeeld Hollandse Hoogte / Bart van Overbeeke Fotografie

Het evenwicht is wankel. ‘Als in een jaar van vijf concerten het bezoek erg tegenvalt kun je al in problemen raken’, zegt Feijen van de Effenaar. ‘Maar vijf goede avonden – uitverkocht met goede baromzet – kunnen een jaar ook maken. Concerten van tribute bands (die spelen het repertoire van één oude rockgroep knap na, red.) staan vaak ter discussie, omdat ze het programma niet cultureel vernieuwend maken. Maar veertigers en vijftigers gaan er bij uit hun dak, en daarmee geld verdienen is wel belangrijk.’

Hoe smal de marges zijn blijkt uit bijvoorbeeld deze statistiek van branchevereniging VNPF: in 2018 waren bij de 48 poppodia van Nederland 7762 medewerkers aan de slag. Van hen had maar 42 procent een betaalde baan, de rest deed het vrijwillig.

Voor de omzet zijn podia grotendeels afhankelijk van kaartverkoop en baromzet. Paradiso in Amsterdam draait op 94 procent eigen inkomsten, de Effenaar in Eindhoven bijvoorbeeld op 75 tot 80 procent. Gemiddeld genomen bepalen gemeentesubsidies volgens de VNPF bijna 24 procent van de inkomsten in het popcircuit, en die is meestal bestemd om huisvestingskosten te dekken.

‘We zijn gewend met weinig geld te werken’, zegt Beyer van Patronaat. ‘Het maakt ook creatief. Toen de band De Kift hier kwam optreden voor 118 bezoekers hadden wij geen geld om de zaal aan te kleden zoals ik zag dat Carré dat had gedaan. Iemand heeft om tafeltjes te fabriceren krukjes van 4 euro bij de Ikea gehaald en daar zelf lp’s op geplakt om er wat speciaals van te maken.’

‘Hobbyisme is belangrijk in het popcircuit: programmeurs en technici moeten dingen durven uitproberen en de directeur moet dat kanaliseren’, zegt Michiel Kleiss, die in januari in Paradiso als interimmer begon, zodat het bestuur tijd had een nieuwe directeur te zoeken. Kleiss was in de jaren negentig eigenaar van de fameuze RoXY, de geboortegrond van de Nederlandse housescene, tot die Amsterdamse club in 1999 afbrandde. ‘Toen ik bij Paradiso begon voelde het vertrouwd, als een oude pantoffel. Dit kende ik: de mensen werken hier uit liefde voor muziek. Zelfs de schoonmakers zijn doctorandus.’

De opdracht bij de reorganisatie is een team overhouden waarmee Paradiso ‘goed de bocht uit komt’. De ploeg moet, als het eenmaal weer kan, zowel de winstgevende avonden in de grote zaal kunnen brengen als de experimenten met kunstprojecten of beginnende bands in de bovenzaal. ‘De balans daartussen is de kern van Paradiso, en die moeten we niet in de prullenmand gooien.’

De vraag is alleen wanneer dat weer kan. Met de ontslagronde kan Paradiso in ieder geval tot het einde van het jaar door. In de hoop dat dan bekend is wanneer een coronavaccin beschikbaar is en het kabinet de NOW-maatregelen voortzet tot het oude normaal terugkeert. ‘Als we in 2021 nog lang door moeten op anderhalve meter, dan is er een list nodig. Daar zit geen verdienmodel aan vast. Misschien moet de organisatie dan wel voor langere tijd in winterslaap.’

Andere scenario’s

In Eindhoven, stad van de gloeilampen, de Technische Universiteit en chipmachinefabriek ASML, was Jos Feijen zich een jaar geleden al aan het voorbereiden op nieuwe tijden: de Effenaar ging vernieuwen tot een ‘smart venue’. Met 5G-toepassingen, augmented reality-brillen én plannen voor het streamen van optredens wilde hij in de concurrentie met andere zalen de artiesten nieuwe experimenteerruimte bieden.

Het meeste is toekomstmuziek, maar vrijwel sinds het begin van de quarantaine houden ze ‘The Isolation Sessions’. Meer dan honderd bands, de meeste afkomstig uit de eigen regio, hebben al voor de camera’s in de Effenaar opgetreden. De populairste streams zijn duizenden keren, vanuit de hele wereld bekeken. ‘We vragen kijkers nu om donaties. Maar dat loopt eerlijk gezegd nog niet storm.’

Het maakt dat ook Feijen met een andere scenario rekening houdt. ‘Het is nog niet in kannen en kruiken, maar ik ben in overleg met de gemeente om de verbouwing die voor 2022 was gepland naar voren te halen. Als ik nog maanden slechts 100 man zittend op anderhalve meter kwijt kan in een zaal voor 1200, dan kunnen we straks beter een paar maanden dicht gaan.’

In het pand moet meer ruimte komen. De Effenaar wil meegroeien met het publiek in de binnenstad: nieuwe hoogbouw gaat de komende zes jaar tot wel 17 duizend nieuwe bewoners naar Eindhoven trekken. ‘Maar ik denk dat iedereen het ook na corona fijn blijft vinden om wat meer ruimte om zich heen te hebben. Ze noemen dit covid-19, en het kan dan best dat er ook een covid-20 en -21 komt. We kunnen ons daar maar beter op inrichten.’

Aan het eind van het optreden van De Kift in Patronaat konden de bezoekers aan de Ikea-tafeltjes hun vinger opsteken om een verzoek voor de toegift in te dienen. Schreeuwen is in gezelschap immers niet toegestaan. De theatrale polderanarchisten uit Noord-Holland hielden hun nieuwe plaat Hoogriet ten doop en het was een mooie avond, zegt Jolanda Beyer. Maar hoe het verder moet met de programmering, weet ze nog niet.

‘Alle zalen vissen nu in dezelfde vijver met Nederlandse artiesten. Wie de grote zaal van Patronaat met duizend bezoekers zou kunnen uitverkopen, kan nu naar de Ziggo Dome toe. Daar kunnen ze binnen de coronabeperkingen dat aantal bezoekers herbergen. Opeens zijn bands je zaal ontgroeid. Zo staat de trots van Haarlem, de band Chef’s Special, deze zomer voor meerdere optredens in het openluchttheater Caprera in Bloemendaal. Ze kunnen daar nu twee keer zoveel bezoekers kwijt als wij.’

Toen Beyer de medewerkers met de kleine, tijdelijke contracten vertelde dat verlenging er niet in zat, was de reactie ontroerend. ‘Ze vroegen of ze dan als vrijwilliger bij Patronaat konden blijven werken. Al vroegen ze zich wel meteen af of er voor de vrijwilligers wel genoeg te doen was.’

Melkwegmarathon

Het is vrijdag precies vijftig jaar geleden dat de Melkweg in Amsterdam is opgericht in een oude melkfabriek achter het Leidseplein. De coronamaatregelen gooien het jubileumprogramma overhoop. Het poppodium houdt vrijdag online een marathon van 24 uur vol optredens, gesprekken, dj-sets en quizzen. Na de zomer stapt directeur Geert van Itallie dan over naar Paradiso.

In juni was er ook goed nieuws voor de Nederlandse popmuziek: de Raad van Cultuur adviseerde de band De Staat op te nemen in de culturele basisinfrastructuur. Met kleine stappen vindt de pop zijn plek in de rijkssubsidies voor de kunsten. Al was er een ingreep van de Tweede Kamer nodig om ook festival Eurosonic Noorderslag toe te laten.

In de gigantische Ziggo Dome zijn in de zomer concerten voor tweeduizend bezoekers: het grootste publiek dat met de coronamaatregelen mogelijk is. Nielson beet het spits afbijten van de live- en streamserie Larger Than Live. En dat leverde, ondanks alles, onvergetelijke momentjes op.

In februari ging de Volkskrant in Patronaat in Haarlem luisteren naar het Complexity Fest en was blij verrast. ‘Een sterk nieuw festival, dat hopelijk nog lang mag bestaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden