Ook ironie en zelfspot kunnen politiek theater niet redden;

Wat ze precies aan de weet komen, de brave burgers die zo'n belangrijke rol spelen in de nieuwste productie van het Théâtre du Soleil, blijft raadselachtig, maar dat het een waarheid als een koe moet zijn staat wel vast....

Van onze verslaggever

Michaël Zeeman

PARIJS

Maar misschien is de ernstigste vermaning van die voorstelling wel dat het maken van onverholen politiek theater - zelfs als het Ariane Mnouchkine is die het stuk ensceneerde en het door het Théâtre du Soleil wordt uitgevoerd - passé is, ook als die voorstelling zelf uitbundig de draak steekt met het politieke theater. Zelfs ironie en zelfspot kunnen het genre niet redden. Maar het is de vraag of Mnouchkine daarom al die moeite gedaan heeft om ons iets te vertellen dat al haar eerdere werk duchtig relativeert.

Tegen het eind van de voorstelling, Et soudain, des nuits d'éveil, roept een van de jongeren, de cynische jongeren, het de montere wereldverbeteraars in het gezicht: 'dat humanisme van jullie, dat werkt niet meer'. Hun acties zijn om moedeloos van te worden, hun drijfveren staan onder verdenking en de wijze waarop zij hun engagement gestalte geven is ronduit lachwekkend geworden.

Et soudain, des nuits d'éveil speelt met die ontwikkeling, die er zozeer een is van het tijdvak waarin het 'realisme' van beurshandelaren en yuppen de toon zet: de zogenaamd weldenkende burgers, die wat er op het toneel gebeurt van hun uiterst correcte commentaar voorzien en daardoor algauw zelf in de voorstelling worden opgenomen, worden stuk voor stuk belachelijk gemaakt.

Ze zijn die avond waarop het stuk begint in het theater om er een folkloristische voorstelling te zien van een stelletje zielige Tibetanen. Vreemde klanken komen uit nog vreemdere muziekinstrumenten, gemaskerde mannen voeren wilde dansen uit. Tibetanen die het Westen komen laten zien hoe rijk hun cultuur is, en ze doen dat om de Europeanen te attenderen op hun treurige lot: al bijna veertig jaar worden ze gesard door de Chinezen.

Ineens wordt bekend dat er niet alleen een Tibetaanse gezelschap in het land is, maar ook een diplomatieke missie van Tibetaanse ballingen, die de Franse regering ervan tracht te weerhouden een vloot straaljagers aan China te gaan leveren. Einde folkloristische dansen, begin van een verstoorde voorstelling - de doorwaakte nachten waarvan de titel rept.

Het gaat in die nachten om de vraag wat de politiek correcte toeschouwers voor die treurige Tibetanen kunnen betekenen. Zij willen dat zo graag, maar hoe ze het moeten aanleggen is een tweede. Ze werpen zich op als solidariserend en ze transformeren wat er aanvankelijk als een gemoedelijk avondje theater uitzag in een discussie over de mogelijkheden van het engagement. Het stuk wordt daardoor op zichzelf, hoe ironisch het er ook aan toegaat, een fundamentele beschouwing over de Werdegang van het engagement in de kunst.

Mnouchkine heeft met haar Théâtre du Soleil een naam op te houden als het om geëngageerd theater gaat. Zij begon haar loopbaan in haar eigen Parijse huis, de Cartoucherie in het Bois de Vincennes, bijna dertig jaar geleden met een voorstelling over het revolutiejaar 1789.

Maar ook haar Méphisto uit 1979, haar Indiade en zeker ook het in 1985 gespeelde L'Histoire Terrible mais Inachevée de Norodom Sihanouk, Roi de Cambodge waren indrukwekkende staaltjes van theater dat iets te zeggen had, dat commentaar leverde op kernmomenten uit de geschiedenis en uit onze eigen tijd. Ook de wijze waarop zij een paar jaar geleden de Franse klassieker Tartuffe onder handen nam getuigde van een even oorspronkelijke als slimme gedrevenheid voor een theater dat meer ambieert dan verstrooiing alleen.

Nu gaat het om het lot van de Tibetanen, maar dat is in feite slechts een nevengeschikte kwestie. In het programmaboekje staan de treurige feiten van enkele decennia Chinese onderdrukking, maar in de voorstelling gaat het toch vooral om de wijze waarop de linkse Franse intelligentsia gestalte geeft aan haar solidariteit met onderdrukten.

Wat hun drijfveren ook zijn en hoe goedmoedig ze daar ook vorm aan geven, ze worden een voor een voor gek gezet. Hun engagement is belachelijk: de toon van Et soudain, des nuits d'éveil is er een van een komedie, een satire zelfs.

Het verdrietige is echter, dat dat de voorstelling zelf minstens zo belachelijk maakt: het is allemaal zo makkelijk en zo deprimerend modieus. De Tibetanen zijn de klos, dat is duidelijk, ook dat het dagenlang bezet houden van een theater om de regering ervan te weerhouden wapens aan China te leveren even ineffectief als potsierlijk romantisch is. Dat dat bovendien gebeurt door figuren, die elkaar het licht in de ogen nauwelijks gunnen, verrast al evenmin.

De satire is, als ze open deuren begint in te trappen, net zo bespottelijk als datgene wat beschimpt moest worden. Van de weeromstuit krijg je haast te doen met al die Artsen zonder Grenzen uit de voorstelling die geen pamflet foutloos uit hun tekstverwerker kunnen krijgen. Natuurlijk zijn ze belachelijk, maar ze ridiculiseren is nog belachelijker - en goedkoop.

Dat Mnouchkine haar voorstelling durft te besluiten met een van die eeuwige waarheden waar die Tibetaanse monniken in grossieren, is dan ronduit gênant. Dan maar liever een beetje engagement - zij het ook liever niet uit de mond van voormalige soixante-huitards en zeker niet als anti-engagement.

Et soudain, des nuits d'éveil. Théâtre du Soleil. Regie: Ariane Mnouchkine. Wo t/m zon (matinée), Cartoucherie, Parijs. Inlichtingen en reserveringen: 00 33 1 43 74 87 63.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden