Ook in Hollywood is vrouwelijke president zeldzaam

De eerste Amerikaanse presidente laat nog op zich wachten. In films en televisieseries is zij ook een schaars fenomeen. Heeft het een met het ander te maken?

Vice-presidente Selina Meyer (Julia Louis-Dreyfus), in de comedyserie Veep

De makers van Homeland, seizoen 6, namen vast een voorschot op verkiezingsjaar 2016 en installeerden de eerste vrouwelijke president in het Witte Huis.

President Elisabeth Keane, senator uit New York, wordt gespeeld door actrice Elisabeth Marvel. In de eerste aflevering van het nieuwe seizoen van Homeland (op 15 januari in de VS uitgezonden, en op zondag 29 januari op NPO te zien) is zij nog de president-elect. En ligt ze overhoop met de CIA. Laten we zeggen dat de mensen van Homeland er niet helemaal naast zaten.

Dat glazen plafond in The oval office blijft nog even heel en in speelfilms en televisieseries lijkt het al niet veel beter. Het is een schaars artikel; de fictieve vrouwelijke Amerikaanse president. Als ze al figureert, dan toch als president in een al dan niet dystopische sciencefiction-film. Een overzicht.

Rol van Hillary Clinton

Als er ooit nog eens een film wordt gemaakt over het afgelopen bizarre Amerikaanse verkiezingsjaar, wie moet dan de rol van Hillary Clinton spelen? Voorstel: Emma Thompson.

Ze kwam al eens in de buurt. Primary colors van Mike Nichols uit 1998 is een film gebaseerd op de gelijknamige sleutelroman van Joe Klein, een Newsweekjournalist die in 1992 de campagne van Bill Clinton coverde. Zijn sleutelroman, waarin de onbeschaamdheden van de toekomstige president al voorspeld werden, verscheen aanvankelijk onder de auteursnaam Anonymous, wellicht omdat Klein zijn journalistieke carriere niet wilde beeindigen.

In de verfilming (naar een vilein scenario van Elaine May) speelt Emma Thompson Susan Stanton, de vrouw van Jack Stanton (John Travolta), een zuidelijke senator die een gooi doet naar het hoogste ambt. Travolta kwam ervoor uit dat hij studie had gemaakt van Clinton, van stembuigingen tot lichaamstaal, maar Thompson meldde dat ze was weggebleven bij Hillary. Misschien viel er bij Hillary, vrouw van de kandidaat, nog niet zo veel te halen toen, in de slagschaduw van die larger than life-man van haar.

Emma Thompson in Primary colors

'Huxtable-effect'

Het script maakte van Susan Stanton een vlijmscherpe vrouw, die huwelijk en presidentschap probeert te redden onder het, ook toen al, vergrootglas van het mediacircus. 'The only shot we have here is to be perfect,' zegt Susan, die natuurlijk niet kon weten wat er nog boven haar hoofd hing.

Er is een theorie(tje) dat makkelijk uit de mouw kan worden geschud, waarin wordt gesteld dat fictie, en dan vooral speelfilms en televisieseries, ons voorbereiden op komende maatschappelijke ontwikkelingen, bijvoorbeeld op de mogelijkheid dat de VS een zwarte president zou kunnen krijgen. The New York Times noemde dit ooit het 'Huxtable-effect', naar de fictieve familie Huxtable uit Brooklyn, New York (vader arts, moeder advocaat). Die stond van 1984 tot 1992 centraal in The Cosby show, in die jaren de populairste comedyshow in de VS en ver daarbuiten.

Dat het een zwarte familie was, speelde geen enkele rol in de verhaallijnen, een aspect dat toen als een vorm van vooruitgang werd beschouwd. Het Huxtable-effect is een stille dood gestorven, niet in de laatste plaats omdat de naamgever (Bill Cosby) inmiddels door talloze vrouwen is beschuldigd verkrachting.

Zwarte mannelijke presidenten

Nadat Barack Obama in 2008 werd gekozen, werden zijn fictieve zwarte voorgangers in het Witte Huis in het zonnetje gezet. Neem Deep impact, apocalyptische rampenfilm uit 1998 waarin Morgan Freeman als President Tom Beck een presidentiële uitstraling had, waar het Witte Huis (in het jaar van het Lewinsky-schandaal) niet aan kon tippen. Bovendien redde hij de wereld van een zekere ondergang.

En vanaf 2001 speelde Dennis Haysbert de rol van president David Palmer in de populaire serie 24, waarin zijn voornaamste taak eruit bestond de special agent Jack Bauer in de hand te houden. De acteur zag wel een connectie tussen de regering Palmer en de verkiezing van Barack Obama. 'Mijn rol heeft wellicht de geest, de ogen, en de harten geopend, omdat het personage zo populair was.' En als de verkiezing van Obama vanuit de fictie was te verklaren, had dan niet het verlies van Hillary Clinton van de Democratische nominatie in 2008 dezelfde oorzaak? Meer dan een journalist schreef het op: wellicht waren er gewoon geen geschikte fictieve voorgangers geweest.

De eerste vrouwelijke president in een Amerikaanse speelfilm duikt op in Project Moon Base 2, een obscure science fictionfilm uit 1953, waarvan alleen een trailer overleeft op YouTube: 'See for the first time thrilling pictures of the world of tomorrow!' Het is niet zo vreemd dat als er al presidentes (thrilling pictures) opduiken, dat in sciencefictionfilms gebeurt waarin de vrouw in de Oval Office ongeveer wordt gelijkgeschakeld aan de vliegende auto. Je kan het zo gek nog niet bedenken voor die 'world of tomorrow'. Bekendste voorbeeld is de brug van ruimteschip Enterprise uit de serie Star Trek, die er in de oerserie van Gene Roddenberry (1966-1969) uitzag als een groot multicultureel space-pyjamafeest dat aan Woodstock vooraf ging.

Project Moon Base

Homeland, seizoen 6

Na het matig ontvangen vijfde seizoen (dat zich in en rond Berlijn) afspeelde, bevinden we ons nu in New York. Onze favoriete voormalige CIA-agent Carrie Mathison probeert, voor de zoveelste keer, een rustig leven op te bouwen in Brooklyn, New York. Ze werkt nu voor een instelling die moslims in de VS wil helpen. Eigentijds thema en in het geval van Carrie: vragen om enorme hoeveelheden levensbedreigende moeilijkheden. De Amerikaanse première was op zondag 15 januari, een week voor de inauguratie van Donald Trump. De schrijvers van Homeland hebben zelf een vrouw in het Witte Huis gekozen.

Verre toekomst

Er loopt een lijn van 'Madame President' (actrice Ernestine Barrier) uit Project Moon Base, naar Laura Roslin (Mary McDonnell) uit de sciencefictionserie Battlestar Galactica (2004-2009), als regeringslid (minister van educatie) en 43ste in de opvolgingslijn voor het presidentsschap. Maar, dat zal je net zien, de planeet wordt opgeblazen en wat er over is van de mensheid vlucht in een aantal ruimteschepen, de Twelve Colonies. Laura wordt President Roslin, in wat we rustig een uitdagende periode in de geschiedenis van de mens mogen noemen.

Ook in Independance day: Resurgence (2016) van Roland Emmerich wordt de rol van een vrouwelijke president in de verre toekomst geplaatst. President Lanford (Sela Ward) mag de planeet redden van (alweer) een buitenaardse invasie; ze staat wel mooi in de schaduw van haar voorganger die eventjes terugkeert om die vlammende speech uit Independance Day (1996) nog eens waterdun over te doen. Toch nog tweede viool.

Laura Roslin (Mary McDonnell) uit de sciencefictionserie Battlestar Galactica
President Lanford (Sela Ward) in Independance day: Resurgence (2016)

Witte raaf

Deanne Monroe (Tovah Feldshuh) uit het vijfde en zesde seizoen van zombie-serie The walking dead mag je eveneens presidentieel noemen, ware het niet dat door de zombie-apocalyps het staatsapparaat non-existent is. Onze helden, de door het zuiden van Amerika zwervende groep overlevenden, waren al een aantal door mannen geleide dystopieën tegengekomen (snel gevolgd door dood en verderf) als ze in Alexandra aankomen, dat een klein paradijsje lijkt. Leider Monroe, een voormalige congresvrouw, is de baas in deze mini-utopie met het uiterlijk van een Amerikaanse suburb. Heel even lijkt het kwaad uitgebannen, maar dat is in Walking dead niet meer dan een aanloop voor nog meer zombie-ongemak. Ook de vrouwelijke hand houdt het kwaad niet buiten.

24, de serie die met president Palmer seizoenen lang voor de muziek uitliep, was ook in de laatste twee seizoenen (7 en 8) zeldzaam vooruitstrevend. President Allison Taylor (Cherry Jones) was die witte raaf. Een capabele vrouw in het Witte Huis in een eigentijdse setting, die het tegen gewone terroristen moet opnemen, voor de verandering niet voorzien van slijmerige tentakels of uitschuifbare gebitten. Misschien is het feit dat Taylor in 2009 een Emmy ontving voor deze rol, een teken dat in ieder geval haar vakgenoten het kennelijk ook weleens tijd vonden voor een sterke vrouw op de juiste plaats.

Als die sterke vrouw het oval office al mag betreden, dan kennen we vooral twee andere varianten. De Lady Macbeth of Claire Underwood (Robin Wright)-variant, waarbij de First Lady zich weliswaar in het centrum van de macht bevindt, maar dat eigenlijk alleen de president weet dat hij zonder haar een lege huls is.

Deanne Monroe (Tovah Feldshuh) uit het vijfde en zesde seizoen van zombie-serie The walking dead
President Allison Taylor (Cherry Jones) uit 24 (seizoen 7 en 8)

Vice-presidentiële variant

En dan is er de vice-presidentiële variant, waarbij we Glenn Close als vice-president Kathryn Bennett in Airforce One (1997) nog het meest presidentieel vinden. Zij komt in een ademtocht van de macht als het presidentiële vliegtuig wordt gekaapt door Oost-Europese terroristen. Maar laat president James Marshall nu net gespeeld worden door Harrison Ford, die moeiteloos in zijn actieheldenpose schiet. Ze komt zo dichtbij, maar in plaats daarvan redt ze met doorzettingsvermogen de president - en voorkomt ze een staatsgreep. Hij de held, zij de capabele tweede viool.

De vice-presidente die het wel haalt is Selina Meyer (Julia Louis-Dreyfus), die in de scherpe comedyserie Veep op HBO uiteindelijk president wordt - niet omdat ze gekozen wordt overigens, maar omdat de man vóór haar het begeeft. De immer vuurspuwende Meyer ('als mannen zwanger konden worden dan kon je een abortus bij een pinautomaat halen!') is het middelpunt van een rake satire op het gehele Amerikaanse politieke en mediacircus, met scripts die afgelopen jaar net een beetje bij de werkelijkheid achterliepen. Misschien is de oneerbiedige bejegening van de dolgedraaide president Meyer in Veep wel een duidelijk signaal van emancipatie. Alle handschoenen uit, of er nu een man of een vrouw in het Witte Huis zit.

Maar de fictieve vrouwelijke president in een enigszins realistische setting, die niet dystopisch dan wel apocalyptisch is, is zeldzaam gebleken in de Amerikaanse filmgeschiedenis.

En geen wonder: uit een onderzoek naar 500 Amerikaanse films, gemaakt tussen 2007 en 2012, bleek dat slechts 30 procent van de sprekende rollen voor vrouwen waren. Probeer dan maar eens een State of the Union te houden, of de troepen op te zwepen tot daden van vaderlandslievende zelfopoffering.

Wikipedia houdt de lijst bij van 'Presidential roles in film and TV'. Sinds de verkiezing van Obama zijn er een vijftigtal fictionele presidenten bijgekomen, waarvan 30 procent vrouw of met een kleur. In tegenstelling tot de werkelijkheid waar we 43 blanke mannen telden voordat Barack Obama aantrad.

Elisabeth Marvel voegt in Homeland in ieder geval weer, kleine troost, een fictionele vrouwelijke president aan de lijst toe. Actrice Elisabeth Marvel speelde eerder een vrouwelijke presidentskandidaat in House of Cards: Heather Dunbar, democratische kandidaat voor 2016, maar ja: Frank Underwood.

Maar ja: Donald Trump.

Glenn Close als vice-president Kathryn Bennett in Airforce One (1997)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden