Ook in dictaturen zijn mensen niet eendimensionaal

André Roelofs meent dat Stasi-officier Wiesler, die gaandeweg beseft dat het systeem waarvoor hij werkt, niet deugt, een realistisch personage is in een film over de DDR....

Dat Das Leben der Anderen een schitterende film is – daarover is bijna iedereen het eens. Het meningsverschil gaat over de vraag of de Stasi-man Gerd Wiesler een overtuigende figuur is. ‘Nee’, meent Willem Melching. Zo iemand heeft nooit bestaan. Sterker nog, zo iemand kan niet hebben bestaan. Waarom niet? ‘Het socialisme met een menselijk gezicht bestond niet, en een Stasi-officier met een menselijk gezicht al helemaal niet.’

Inderdaad, met het socialisme met een menselijk gezicht werd het nooit wat. Maar toch dachten miljoenen communistische gelovigen in de wereld dat zij naar zo’n soort socialisme onderweg waren. En raakten in steeds groter geestelijke nood naarmate bleek waartoe dat ideaal leidde.

De hoofdfiguur in de film, Stasi-officier Gerd Wiesler, is zo iemand. Hij is een nogal simpele man, type gehoorzame Duitser; trots op zijn kwaliteiten als ondervrager, overtuigd van de noodzaak het socialisme tegen zijn vijanden te verdedigen. Ook met smerige middelen.

Wiesler krijgt opdracht een DDR-schrijver en diens geliefde – een gevierde actrice – te bespioneren en langzaam dringt tot hem door hoeveel menselijker het Leven van deze Anderen is dan zijn eigen eenzame bestaan in een DDR-functionarissenflat. Zijn inkeer wordt bevorderd door de ontdekking dat de afluisteropdracht onderdeel is van een intrige binnen de partijtop en uit de koker komt van een minister die de actrice dwingt tot seksueel verkeer en haar vriend (de schrijver dus) wil uitschakelen. ‘Zijn wij daarvoor in de partij gegaan?’, vraagt Wiesler zich af en op het beslissende moment redt hij zijn slachtoffer door de belastende schrijfmachine weg te werken.

Das Leben der Anderen is een huiveringwekkende film die de ook in Nederland bestaande illusie aan stukken scheurt dat het met de onderdrukking in de Oost-Duitse arbeiders- en boerenrepubliek wel meeviel. Behalve huiveringwekkend is de film ook buitengewoon spannend. De plot is een thriller. De spelers behoren tot de top-acteurs van Duitsland en verschillende van hen komen uit Oost-Duitsland. Onder hen Ulrich Mühe (die Gerd Wiesler speelt) wiens vriendin in de DDR achteraf ook Stasi-informant bleek te zijn geweest.

Het zwaartepunt van de film ligt in 1984. De DDR is dan totaal mislukt zoals ook het communisme wereldwijd als experiment mislukt is. Een jaar later komt in Moskou Gorbatsjov aan de macht. Wiesler stelde zijn leven in dienst van het DDR-ideaal. Ontsteld ziet hij hoe om hem heen niemand meer in het socialistische ideaal gelooft en cynisme, brute machtswellust en carrièrisme openlijk de toon aangeven.

De vraag is of een figuur als Wiesler kan hebben bestaan. Dat raakt aan een veel grotere vraag: Hoe konden in de 20ste eeuw miljoenen mensen zich laten meeslepen in allerlei catastrofale bewegingen? En wat doen zulke mensen als hun geloof een misdadig idee blijkt te zijn? Die vraag wordt door Das Leben der Anderen aan de orde gesteld. Dat is meeslepend, maar ook nodig. Als we er niet achterkomen hoe goedwillende mensen vanuit een politieke of religieuze gelovigheid aan de vreselijkste dingen meedoen, is de 21ste eeuw geen beter lot beschoren dan zijn catastrofale voorganger.

Over de achtergrond van Wiesler laat de film zich niet uit. Stamde hij uit een anti-fascistisch milieu dat na Hitler hoopte op een Nieuw Duitsland, bevrijd van het kapitalisme, dat – meende men – tot het fascisme had geleid? Hoorde hij tot de generatie jongeren die zich na de catastrofe van 1945 in de Russische bezettingszone door de propaganda van types als Erich Honecker (destijds leider van de Freie Deutsche Jugend, de FDJ) liet enthousiasmeren? Een propaganda die werd vergemakkelijkt doordat de FDJ in vormen, uniformen en militarisme nauw aansloot bij de HJ (Hitler Jugend) van daarvoor.

Ik zelf woonde in de laatste jaren van de Sovjet-Unie als correspondent van deze krant in Moskou en maakte daar van dichtbij mee hoe eerst de idee sterft en dan pas het systeem. Naarmate het geloof verdwijnt, verliest het systeem zijn (wils)kracht. Het wordt een bouwsel dat van het ene op het andere moment kan instorten. Het Hitler-regiem werd van buitenaf vernietigd voordat het zover was. De Sovjet-Unie ging wel langs deze lijn ten onder en sleepte in zijn ondergang de DDR – economisch al van West-Duitsland afhankelijk – mee.

Cruciaal is hoe individuen zich in zo’n proces gedragen. Daarover gaat Das Leben der Anderen. Gerd Wiesler ziet er op een gegeven moment vanaf te doen wat hij volgens zijn eerdere overtuiging had moeten doen.

Ik maak een sprong maar volgens mijn waarneming gebeurde met iemand als Gorbatsjov in essentie hetzelfde. Ik heb hem in kleine kring de nagedachtenis van zijn vader horen aanroepen om zijn trouw aan het Sovjet-ideaal te onderstrepen. Uiteindelijk stond hij model voor de mens die op een kritiek moment terugdeinst voor de consequenties van zijn eerdere overtuiging. Gorbatsjov was de gelovige bolsjewiek die weigerde het geweld toe te passen dat hij volgens de leninistische leer in zijn omstandigheden verplicht was te gebruiken. In plaats daarvan streefde ook hij naar een socialisme met een menselijk gezicht. En versnelde daarmee de ondergang van het systeem.

In de film is de machtige minister de grootste booswicht. ‘Mensen veranderen niet’, zegt hij. Melching zegt in essentie hetzelfde. Ik geloof dat niet. Günther Grass liet zich als jongeman betoveren door Hitler, trad toe tot de Waffen SS en werd overtuigd democraat.

Mensen kunnen veranderen. In beide richtingen. Mensen kunnen tot afschuwelijke dingen komen, maar mensen die in slechte dingen geloofden, kunnen daarvan terugkeren. In onze cynische tijd – waarin nog maar weinigen zulke dramatische omstandigheden hebben meegemaakt als in deze film worden verbeeld – lijkt dat misschien naïef. Maar als mensen niet kunnen veranderen, was de hele naoorlogse ontwikkeling van Duitsland ondenkbaar geweest.

De Tsjechische schrijver Milan Kundera schreef: ‘ De communistische regimes werden niet tot stand gebracht door misdadigers maar door enthousiastelingen die ervan overtuigd waren dat zij de ware weg naar het paradijs hadden ontdekt.’ Zeker, ook aan criminele karakters was geen gebrek. Maar zonder de enthousiastelingen, die zichzelf bedrogen, waren Hitler en Stalin nergens gekomen. Uiteindelijk zijn mensen zelfs in dictaturen niet eendimensionaal. Das Leben der Anderen laat dat overtuigend zien. En is bovendien een schitterende film.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden