oog voor detail gezichtsbeharing

Ook in de tijd van Rembrandt liepen ze dus al met een Ilja Gort-baard

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de gevorkte baard.

Rembrandt van Rijn (?): Portret van een oude jood. Beeld The State Hermitage Museum, Sint-Petersburg

Wat lopen er tegenwoordig toch veel mannen rond met haar op hun gezicht. Wanneer een man zijn hele gezicht dicht laat groeien, kun je niet meer zien hoe hij eruitziet. Misschien doet hij het daar nou net om. Hij wil niet dat je het ziet. En dan is er nog het wasprobleem.

Daar ga ik verder even niet op in, want dit hierboven zijn niet mijn woorden, maar die van Roald Dahl. Het is de opening van zijn heerlijke klassieker De griezels en ik ken nauwelijks beter voorbeelden van een uitnodiging om opnieuw, misschien wel voor het eerst echt, te kijken naar iets wat we elke dag tegenkomen.

Als ik een baard zie op een schilderij, en dat gebeurt vaak, vooral bij oude Duitse en Italiaanse portretten, moet ik denken aan die verwondering van Dahl. Als ik er een in de tram zie soms ook. Dahl vraagt zich af hoe ze dat doen, die baard schoonhouden, en steekt van wal over alles wat er wel in zo’n baard kan blijven hangen; hutspot, groen uitgeslagen stukjes kaas en de slijmerige staart van een sardientje. Dus als uw (klein)­kind een eigenaardige blik op uw gezichtshaar werpt, mannen, dan weet u waar het kind zo’n beetje is beland met de leeslijst.

Detail van: Rembrandt van Rijn (?): Portret van een oude jood.

Voor dit schilderij ging ik ook onwillekeurig op zoek naar stukjes ontbijt, hangend tussen de stugge haren. Door Dahl, maar vooral doordat deze baard zo heerlijk vet is geschilderd. Klodders, streepjes en vegen, en gaandeweg naar onderen worden de kleuren vieziger, wat natuurlijk niet vies is maar gewoon de roodbruine mantel die door de dunnere haren heen schijnt. Het is een baard die een beetje nat lijkt, die licht vangt en dat weer terugkaatst, die er zit alsof hij er hoort en niet noodzakelijk veel aandacht krijgt. Een waarvan iemand die nooit een baard heeft gehad, ik bijvoorbeeld, nieuwsgierig wordt hoe dat nou voelt.

Een vraag die de experts meer ­bezighoudt dan sardinestaartjes is: wat zegt de baard over wie de man is? Hij heeft geen naam, het schilderij heet ‘een portret’ maar dat is niet eens zeker, het kan ook een oefening van Rembrandt zijn in expressie, een tronie. Onder meer door die baard wordt er gedacht dat het om een oude Joodse man gaat. Een Asjkenazische Jood, misschien net op de vlucht geslagen voor de ­pogroms in het Oosten, zoals zo veel Asjkenazische Joden in het midden van de 17de eeuw. Ze woonden rond Rembrandts huis in Amsterdam. Volgens sommigen is die gevorkte baard – in twee punten, als wijnboer Ilja Gort – kenmerkend. Samen met de brede baret, een shabbes deckel, en de mantel, en zelfs zijn gezichtskenmerken zijn erbij gehaald. Maar zeker weten is lastig, schilderijen praten niet. Nog erger in dit geval – of spannender, het ligt eraan hoe je kijkt – is dat niet eens duidelijk is of het van Rembrandt zelf is. Zo veel in de kunstgeschiedenis is niet meet- of checkbaar. Ik vind dat soms wel fijn, het werpt je terug op je eigen blik. Er zitten geen krassen met de achterkant van het penseel in de baard, zoals je soms bij ‘Rembrandt­haren’ ziet.

Maar de man heeft wel een naar binnen gekeerde blik die zeldzaam is in de kunst. Dit schilderij laat ons raden. En dus niet te snel oordelen.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Rembrandt van Rijn (?)

Portret van een oude jood (1654)

Olieverf op doek109 x 84,8 cm

Hermitage Sint-Petersburg

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden