Ook Ilja Leonard Pfeijffer maakt toneelstuk over Anne Frank

Ilja Leonard Pfeijffer gaat een nieuwe theaterversie schrijven van Het Achterhuis. Nóg een. De rechten op het boek zijn namelijk sinds dit jaar vrijgegeven.

Beeld EPA

Er komt weer een nieuwe theaterversie van het Dagboek van Anne Frank. Volgend jaar brengt producent Hummelinck Stuurman Het Achterhuis in de Nederlandse theaters, een nieuw toneelstuk dat geschreven gaat worden door Ilja Leonard Pfeijffer. Johan Doesburg gaat Het Achterhuis regisseren. In tegenstelling tot de productie ANNE, van producent Robin de Levita in Theater Amsterdam, wordt deze nieuwe versie een intieme productie die niet enkel de focus op Anne Frank en haar leven legt, maar ook zal ingaan op de andere personages en de beklemmende situatie waarin zij belanden.

Op 1 januari van dit jaar zijn de rechten voor de originele versie van Het Dagboek van Anne Frank vrijgegeven, omdat het nu zeventig jaar geleden is dat het boek werd uitgegeven. Er is derhalve formeel geen toestemming meer nodig van het Anne Frank Fonds in Basel (Zwitserland) om bewerkingen van de dagboeken te maken. Iedereen kan nu naar believen iets met het boek doen, althans met de oerversie. Stuurman heeft de plannen voor deze nieuwe bewerking dan ook niet bij het Fonds aangemeld. Regisseur Doesburg daarover: 'Het staat ons vrij om met respect te gaan fabuleren.'

Producent Arjan Stuurman: 'Toen ik de voorstelling ANNE in Theater Amsterdam zag, dacht ik meteen dat er meer mogelijk moet zijn als je dit verhaal wilt bewerken. Dieper ingaan op de andere personages, dus meer vertellen dan alleen het verhaal van dat pubermeisje in de oorlog. En het ook meer laten gaan over wat het betekent om in zo'n claustrofobische omgeving te moeten onderduiken. Omdat dat nog steeds geldt in oorlogssituaties van nu.'

Ilja Leonard Pfeijffer Beeld anp

Pfeijffer ziet Het Achterhuis volgens de producent als een verslag van een bizar experiment, waarbij mensen jaren worden opgesloten in een ruimte en nauwelijks contact hebben met de buitenwereld, die hen bovendien vijandig gezind is. Het achterhuis dat Anne Frank in haar boek beschrijft, ziet hij als een laboratorium van emoties, angsten, vijandigheden, hoop en wanhoop.

Stuurman heeft een kleine, intieme voorstelling voor ogen, waarin niet voor de zoveelste keer het verhaal van Anne Frank van a tot z wordt verteld. 'Ik heb met Doesburg afgesproken dat er geen Duitsers met laarzen en slecht zittende uniformen op toneel verschijnen. Tegelijk blijven we trouw aan het verhaal en de omstandigheden van toen; in de nieuwe bewerking zullen we niet ineens in een kelder in de Bijlmer zitten, bij wijze van spreken. Overigens moet het script nog worden geschreven.'

Eerdere toneelbewerkingen van Het Dagboek van Anne Frank werden gemaakt in 1984 (regie Jeroen Krabbé) en in 1994 (regie Arda Brokman). Ook werd er een Spaanse en een Belgische muziektheaterproductie over Anne Frank gemaakt. De recentste versie is die van producent Robin de Levita in Theater Amsterdam, waar de voorstelling vanaf 10 april overigens weer elke zondag te zien is. ANNE werd geregisseerd door Theu Boermans, met wie Johan Doesburg tot vorig jaar bij Het Nationale Toneel in Den Haag samenwerkte.

Johan Doesburg

'Producent Arjan Stuurman heeft mij hiervoor benaderd. Ik was al langer bezig met het nadenken over Anne Frank en het theater en ben daarover ook in gesprek gegaan met Ilja Leonard Pfeijffer. Ik heb die uitgave van het NIOD gelezen waarin de drie versies van de dagboeken werden samengevoegd en van commentaar zijn voorzien. De materie interesseert mij zeer, net als die periode en hoe wij als volk daarmee omgingen. Ik heb niet voor niets ook Het Stenen Bruidsbed van Mulisch geregisseerd.

Mij staat een intieme voorstelling voor ogen in een kale, abstracte ruimte, met acht personages die in het donker met elkaar moeten wonen en leven. En dan niet voor drie weken, maar twee jaar lang: geen zonlicht, nauwelijks contact met de buitenwereld - én maar wachten.

Het ging bovendien om twee gezinnen met verschillende sociale achtergronden. De botsingen daartussen bieden al genoeg aanknopingspunten om met het materiaal meer te doen dan het mythische verhaal van Anne Frank opnieuw te vertellen. Dat aan het eind de Duisters komen en het slecht afloopt, dat weten we al. Maar we weten nog niet alles. Die mensen zaten in de hel, los van de afloop.

De paraplu boven dit alles is de actualiteit: stel je voor dat je met wildvreemden in een tent moet zitten, of in een omgebouwde gymzaal op veldbedjes moet slapen en niet weg kan. Dat is nu namelijk aan de hand en we weten er nauwelijks raad mee.'

Wie in Het Achterhuis de rol van Anne gaat spelen, is nog niet bekend. Wel zijn al enkele acteurs voor de overige rollen gecontracteerd, onder wie Oda Spelbos, Hajo Bruins en Marie-Louise Stheins. Het Achterhuis gaat in oktober 2017 in première en toert daarna door het land.


De dagboeken van Anne Frank & auteursrecht: hoe zit het ook alweer?

Het Anne Frank Fonds in Basel is in 1963 opgericht door Otto Frank, de vader van Anne. Hij bracht het copyright op de dagboeken, brieven en foto's van Anne Frank onder in dit fonds. Vorig jaar ontstond onduidelijkheid over de datum waarop het copyright op de dagboeken verliep.

Volgens internationale wetgeving op auteursrecht is dat zeventig jaar na het overlijden van de auteur. Omdat Anne Frank in 1945 overleed, zouden de rechten op Het Achterhuis op 1 januari 2016 vervallen. Maar volgens de Nederlandse Auteurswet blijft het copyright van een boek dat voor het eerst postuum is gepubliceerd voor 1995, nog vijftig jaar na de eerste publicatie van kracht.

In december 2015 bevestigde de rechtbank in Amsterdam dat de volledige originele versies van het dagboek van Anne Frank (ze schreef er twee) voor het eerst zijn verschenen in een wetenschappelijke editie van het NIOD in 1986, en dat de rechten dus tot 1 januari 2037 beschermd blijven.

Op de website van het Anne Frank Fonds waarschuwt het fonds onder het kopje dat het de auteursrechten op het boek 'waar nodig krachtig zal afdwingen'. Dat betekent overigens niet dat niemand met de tekst van de dagboeken mag werken. In alle gevallen, dus ook bij theaterbewerkingen, is vooraf toestemming van het Anne Frank Fonds vereist.

David Barnouw, historicus, publicist, gespecialiseerd in Anne Frank en tot 2014 jaar verbonden aan het NIOD denkt dat de Nederlandse theaterproducent juridisch geen problemen zal krijgen. 'De rechten gaan over het gebruik van de originele tekst, niet over een bewerking als toneelstuk. Zolang ze maar geen letterlijke tekst uit het dagboek overnemen.

'Het Anne Frank Fonds stelt dat Otto Frank de dagboeken niet alleen heeft geredigeerd, maar ook heeft meegeschreven - en dat die publicatie in 1986 dus maatgevend moet zijn. Dus als je daar letterlijke tekst uit gaat kopiëren, moet daar toestemming voor zijn, anders mag je ermee doen wat je wilt. Je mag een schilderij van Anne maken, een gedicht en dus ook een toneelstuk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.