Ook al rammelen ze: media zijn dol op 'leuke onderzoekjes'

Vleeseters zijn hufters, zong wekenlang door de media. Tot de gevallen psycholoog Diederik Stapel zijn gegevens bleek te hebben verzonnen. Al te vaak nemen media klakkeloos de resultaten van wetenschappelijk onderzoek over, ook al zijn ze ongeloofwaardig, rammelt de vraagstelling, is de steekproef veel te klein of worden zwakke verbanden opgeblazen tot spectaculaire conclusies. Ook dat blijkt overigens uit onderzoek.

Onlangs zong in de media rond dat 'vleeseters hufters zijn'. Het onderzoek hiernaar is waarschijnlijk vervalst. Beeld anp

Het verhaal over de asociale vleesters haalde De Gelderlander, De Pers, het AD en vooral talloze websites. Vorige week besteedde presentator Menno Bentveld aandacht aan het onderzoek in zijn wetenschapsrubriek voor het VARA-programma De Gids. Bentveld sprak met sociaal psycholoog Roos Vonk, co-auteur van het onderzoek, die de zieke Diederik Stapel verving.

Bentveld: 'Ik vond het opvallend onderzoek. Ook wel vreemd, maar in de gedragswetenschap kom je wel vaker resultaten tegen die je niet verwacht. We hebben het wel voorzichtig gebracht, we hebben niet gezegd dat vleeseters hufters zijn, alleen dat ze egoïstischer keuzen maakten na het zien van vlees.'

Bedenkingen bij onderzoeksmethoden
Wel had Bentveld zijn bedenkingen bij de methode van onderzoek. Mensen werden in een proefopstelling onzeker gemaakt en konden vervolgens kiezen of ze een plaatje van vlees, vis of een vegetarisch gerecht wilden zien. De proefpersonen die een biefstuk te zien kregen, maakten egoïstischer keuzen, vonden zichzelf belangrijker en waren minder bereid anderen te helpen dan de mensen die een omelet voorgeschoteld kregen. Dus maakt vleeseten asociaal en eenzaam, aldus de onderzoekers.

'Ik heb me natuurlijk ook afgevraagd: kun je zo'n sterk causaal verband wel leggen?', zegt Bentveld. 'Ik ben niet iemand die zo maar een berichtje overneemt. Maar Roos Vonk stelde dat het methodologisch allemaal heel goed in elkaar zat. Als een hoogleraar daar heel stellig in is, ga ik daar maar op af. Achteraf is het natuurlijk ongelukkig uitgepakt.'

Ook eigen krant wordt niet gespaard
Wetenschapsjournalisten ergeren zich vaak aan de slordige, kritiekloze manier waarop onderzoek in de media komt. In zijn rubriek Twijfel in de Volkskrant schrijft Hans van Maanen wekelijks over zulke gevallen, waarbij hij ook zijn eigen krant niet spaart. Op internet ligt de drempel nog veel lager. Daar wemelt het van de opmerkelijke, maar slecht onderbouwde of volstrekt onzinnige wetenschapsnieuwtjes.

Het komt zelden voor dat de resultaten van wetenschappelijk onderzoek echt verzonnen zijn, zegt Peter Burger, docent journalistiek aan de Universiteit Leiden. Maar wel dat onderzoek ondeugdelijk is en toch in de media komt. Op de site nieuws-checkers.nl onderzoeken Leidse journalisten het waarheidsgehalte van allerlei mediaberichten. Heel vaak gaat het over wetenschapsnieuws in het genre 'linkshandigen zijn dommer dan rechtshandigen' en 'sperma slikken houdt je jong'.

'Als we journalisten hiernaar vragen, krijgen we vaak als antwoord: ach, het is toch niet zo belangrijk', zegt Peter Burger, docent journalistiek aan de Universiteit Leiden. Ook het onderzoek naar de hufterige vleeseters is goed voor een grappig bericht waarover wordt doorgepraat aan tafel zonder dat vleeseters of vegetariërs het erg serieus nemen.

Kennis is bedroevend laag
Belangrijker vindt Burger dat veel journalisten niet in staat zijn wetenschappelijk onderzoek te beoordelen. 'Neem bijvoorbeeld onderzoek naar de correlatie tussen koffie drinken en kanker. Dat is best moeilijk te beoordelen. Helaas is de kennis van statistiek en methodologie bij journalisten bedroevend laag', zegt Burger. 'Eén bron is geen bron, zeggen journalisten vaak. Dat geldt alleen voor gevoelige zaken. Als journalisten een bron vertrouwen, zijn ze vaak heel goedgelovig. Dan checken ze niet verder, zeker als een bericht komt van het CBS, een universiteit of een andere prestigieuze instelling.'

Volg de Volkskrant op Twitter
Word vriend van de Volkskrant op Facebook

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden