Postuum

Oog voor de mens in de grote geschiedenis

Als regisseur Ettore Scola één hoofdthema moest uitkiezen, dan was het dit: de gewone mens, die met zijn persoonlijke verhaal de grote geschiedenis naar de achtergrond drukt. Al is het maar voor de duur van een film.

Sophia Loren en Marcello Mastroianni in Una giornata particolare (1977).

'Toen ik kind was, werd ik al door de geschiedenis gefascineerd en bleef ik me afvragen hoe het alledaagse leven had kunnen zijn als Caesar of Mussolini van hun pad waren geweken,' zei Scola in 1988 tegen The New York Times. 'Mijn sympathie ging altijd naar de miljoenen die niet in hun beslissingen deelden, maar hen simpelweg moesten volgen.'

Dinsdagavond overleed de Italiaanse meester, 84 jaar oud, in een ziekenhuis in Rome. Meer dan veertig films laat Scola na, maar nergens werkte hij zijn geliefde motieven mooier uit dan in zijn bekendste titel, Una giornata particolare (1977). De film speelt zich af in mei 1938, als heel Rome de straat op gaat om Mussolini's ontmoeting met Hitler te zien. Maar Scola concentreert zich liever op twee thuisblijvers in een appartementencomplex.

Wanneer ze haar ontsnapte beo probeert te vangen, maakt huisvrouw Antonietta (Sophia Loren) kennis met de vanwege zijn opvattingen ontslagen, homoseksuele radiopresentator Gabriele (Marcello Mastroianni). De fascistische festiviteiten blijven via de radio binnendruppelen, maar wat telt is de ontroerende verstandhouding-voor-één-dag tussen de twee. Het wereldwijd zeer succesvolle Una giornata particolare kreeg twee Oscarnominaties: voor beste niet-Engelstalige film en voor de atypische rol van machoster Mastroianni.

Ettore Scola in oktober 2015.Beeld afp

Scola, die zijn werk zou karakteriseren als satirisch en humoristisch, 'maar uiteindelijk toch vooral ernstig', werd op 10 mei 1931 geboren in het Zuid-Italiaanse bergdorpje Trevico. Al jong ging hij als cartoonist werken voor het satirische tijdschrift Marc'Aurelio; via het blad leerde hij beginnende en ervaren filmmakers als Fellini, Rosi, Monicelli en Zavattini kennen. Op 16-jarige leeftijd kreeg hij zijn eerste filmbaan, als bedenker van grappige scènes voor gevestigde scenaristen. Zijn eerste geheel eigen script schreef hij in 1959 en in 1964 debuteerde hij als regisseur, met het Vittorio Gassmanvehikel Se permettete parliamo di donne.

Vervolgens zou Scola ongeveer één film per jaar maken, tot en met zijn laatste speelfilm Gente di Roma (2003). En al draaide hij naar eigen zeggen steeds dezelfde film, de onderwerpen gingen allerlei kanten op. C'eravamo tanto amati (1974) - volgens velen zijn absolute meesterwerk - concentreert zich op drie verzetsstrijders en hun naoorlogse ontgoochelingen. De zwarte komedie Brutti, sporchi e cattivi (1976), te Cannes bekroond met de regieprijs, duikt in het krot van een bijzonder disfunctionele familie uit de Romeinse onderbuik. La terrazza (1980) stond met zijn feestende, maar gedesillusioneerde intellectuelen model voor Paolo Sorrentino's filmhuishit La grande bellezza (2013).

Scola voelde zich tot film aangetrokken vanwege de eenvoud van het medium als communicatiemiddel. Op zijn best koppelde hij inventiviteit aan een heldere verteltrant. Zie bijvoorbeeld het vier minuten durende openingsshot uit Una giornata particolare, waarin de camera Antonietta volgt terwijl ze in alle hoeken van de woning haar zes kinderen wekt. Of de charmante vervreemdingstechnieken waarmee in C'eravamo tanto amati de aandacht van het ene naar het andere personage verschuift. 'Film werkt met een taal die voor iedereen toegankelijk is, en om die taal te begrijpen kun je zonder de vaardigheden die voor het lezen van Dickens nodig zijn,' zei Scola in 2009.

Rond diezelfde tijd stokte zijn werktempo, midden in Un drago a forma di nuvola, een nooit afgerond drama met Gérard Depardieu en Audrey Tautou. Scola voelde zich niet langer thuis in de goeddeels door Silvio Berlusconi gecontroleerde Italiaanse filmindustrie en kondigde in 2011 zijn pensioen aan.

Toch keerde hij nog één keer terug naar het witte doek, met de sprankelende, enthousiast ontvangen Che strano chiamarsi Federico (2013), een persoonlijke manier om herinneringen aan zijn goede vriend en collega Fellini op te halen. 'Ik beschouw het als niet als een film van mezelf,' zei Scola tegen filmwebsite Film.it, 'maar als een souvenir.'


Scola negeerde wens van producent Ponti

Zelden werden acteurs zo tegendraads gecast als Sophia Loren en Marcello Mastroianni in Ettore Scola's publieksfavoriet Una giornata particolare (1977). Loren, de immer elegante en sensuele vedette, speelt de brakke huisvrouw Antonietta; 'latin lover' Mastroi anni homoseksueel Gabriele. Vooral Loren moest wennen aan haar rol, omdat Scola eiste dat ze zonder enige make-up optrad. Maar de aanpak werkte uitstekend en Una giornata bleek een groot commercieel en artistiek succes in binnen- en buitenland. De film won talloze onderscheidingen, waaronder een Franse César (voor beste buitenlandse film) en twee Oscarnominaties (voor beste niet-Engelstalige film en beste mannelijke hoofdrol). Een zegen voor Scola, die kanttekeningen plaatste bij traditionele Italiaanse opvattingen rond het gezin, de vrouw en mannelijkheid, en niet was gezwicht voor de wensen van producent Carlo Ponti. Die wilde dat Gabriele door zijn tedere seksscène met Antonietta tot heteroseksueel transformeerde, maar dat gebeurt gelukkig niet. Una giornata particolare zou Mastroianni's lievelingsfilm worden op La dolce vita (1960) na, dan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden