Bespreking

Oog in oog met een acteur: het leukste theater aan huis op een rij

Marieke Giebels in A God that Can Dance.	 Beeld Pauline Niks
Marieke Giebels in A God that Can Dance.Beeld Pauline Niks

Lang geleden gingen mensen voor theater naar een grote donkere zaal, anoniem en veilig. Nu zitten theaterliefhebbers voor hun computer, of beter: zitten ze oog in oog met een acteur. De Volkskrant zet het leukste theater aan huis op een rij.

Iedere theaterliefhebber kent de vrees opeens gezien te worden. Net zat je nog veilig in het donker, verstopt tussen andere toeschouwers, en nu richt de acteur ineens het woord tot jou. Als je pech hebt, gaat het zaallicht aan, misschien komt hij of zij wel naar je toe en moet je iets zeggen. Of, erger nog: iets doen.

Normaal kijken toeschouwers naar de spelers, en doen zij vakkundig alsof wij niet bestaan. Dat is vaak de afspraak: de vierde wand als herenakkoord tussen acteurs en hun publiek. Ook al zien ze ons natuurlijk wel – ja, juist als je je telefoon checkt – toch is de illusie van onzichtbaarheid in een schouwburgzaal een hardnekkige, en ook wel aangename. Als die wordt doorbroken, veroorzaakt dat altijd een kleine schok.

Maar wat nu als je de enige toeschouwer bent? Als je zelf de deur van je woonkamer voor de artiest hebt geopend? Vaarwel vierde wand, het doen alsof is voorbij: het is nu alleen de acteur en jij. Geen veilig donker of opgaan in de massa; het zaallicht blijft aan. Dat is nieuw en spannend, voor de acteur in kwestie én voor het eenmanspubliek.

Toch is deze theatervorm nu – noodgedwongen – een trend. Steeds meer acteurs komen solo aan de deur, het genre huiskamervoorstelling is een feit. Maar wie komt er eigenlijk aan huis, hoe gaat dat en wat volgt er na de eerste gene? En, ook niet onbelangrijk: hoe is de kwaliteit?

De Volkskrant nam de proef op de som: vier theaterrecensenten boekten een acteur aan huis, en eentje bezocht de actrice in haar eigen woonkamer. Dat leidt tot uiteenlopende ervaringen en conclusies. De dood komt op bezoek, en de kat moet buiten blijven. Soms keert de magie van het theater even terug, soms overheerst de zorg om een slapende dreumes. Ja, thuistheater is ongemakkelijk en ongekend nabij. Maar altijd onvergetelijk. (HW)

Innemende en intieme lofzang op live

Anne Hofman in Een hart onder de riem.  Beeld Pauline Niks
Anne Hofman in Een hart onder de riem.Beeld Pauline Niks

Wie? Actrice Anne Hofman

Wat? Een hart onder de riem, concept en regie: Stijn Dijkema, door Acteur aan de Deur

Waar? Een woonkamer in Amsterdam-West

Rekwisieten? Een bezorgtas vol

Drank? Bier of wijn voor de toeschouwer

Wat kost het? € 30

★★★☆☆

‘Hallo, hallo, Acteur aan de Deur’, klinkt het door de intercom. Op de camera zie ik een jonge vrouw met helm, regenpak en een bezorgtas voor de deur staan. Precies op de afgesproken tijd.

In de gang is er geen tijd voor smalltalk: actrice Anne Hofman moet aan het werk. Zij gaat op een campingstoeltje in de deurpost van de woonkamer zitten en begint: ‘Wat heb ik jou gemist.’ Ze bedoelt mij als toeschouwer, niet persoonlijk, want we kennen elkaar niet. Wat volgt is een lofzang op live: live publiek, live theater, live boodschappen. Als het leven iets ontbeert momenteel, dan is het live.

Anne Hofman in Een hart onder de riem.  Beeld Pauline Niks
Anne Hofman in Een hart onder de riem.Beeld Pauline Niks

Hofman vertelt over het sombere lockdownleven. Ze vraagt naar mijn beleving en speelt een enkel eenzaam personage. We luisteren naar muziek op haar telefoon. Ze doet haar best om een intiem moment te creëren, dwars door het praktische ongemak heen. Dat lukt, omdat ze onverbiddelijk doorzet.

Van theatraal vernuft moet Een hart onder de riem het niet hebben. Daarvoor is de tekst te letterlijk, te cliché soms ook. Het is de innemende prestatie van de actrice in mijn gang, die ervoor zorgt dat de magie van het theater even terug is. (VK)

Anne Rats maakt vluchtelingenproblematiek invoelbaar

Anne Rats in Oorlog.  Beeld Pauline Niks
Anne Rats in Oorlog.Beeld Pauline Niks

Wie? Actrice Anne Rats

Wat? Oorlog – Wat zou jij doen als het hier was? (10+), door De Stokerij

Waar? Een woonkamer in Rotterdam

Rekwisieten? Een gitaar, plastic boodschappentas, ingelijste foto en een brief

Drank? Koffie en water

Wat kost het? € 150 excl. reiskosten buiten Schiedam

★★★☆☆

‘Ratatak!’, schreeuwt actrice Anne Rats het uit naast de speelkubus in onze woonkamer. Het zweet breekt me uit: als onze slapende dreumes boven maar niet wakker wordt. Of lijkt het zo hard omdat ze slechts op anderhalve meter van me staat? Want erg in-your-face is zo’n huiskamervoorstelling wel.

Tegelijkertijd is die nabijheid ook de charme. Veel beter nog dan in een theaterzaal is te zien hoe Rats haar lijf in de strijd gooit. Ze staat, zit, schiet, springt, lacht, huilt en gaat weer door. En dat moet ook, want Anne Rats is in Oorlog op de vlucht. Nederland is in oorlog met Frankrijk en Rats vlucht te voet met haar familie, met een gitaar op haar rug. De barre tocht door Europa eindigt in Egypte.

Anne Rats in Oorlog.  Beeld Pauline Niks
Anne Rats in Oorlog.Beeld Pauline Niks

Het deel over Egypte is door de concrete en actuele scènes het interessantst. Daar begint de moeizame inburgering via de bureaucratische hel van de Egyptische IND. Bewijzen dat ze geen terroristen zijn, Arabisch leren en het bijeenscharrelen van een inkomen. De familie klampt vast zich aan elkaar, aan hun cultuur. Toch begint de band scheurtjes te vertonen. Zo maakt een nu zacht (gelukkig!) zingende Rats aan het eind van haar voorstelling een omkering van de vluchtelingenproblematiek invoelbaar. (YA)

Ontroerende verzoeningspoging met een onafwendbaar afscheid

Marieke Giebels in A God that Can Dance. Beeld Pauline Niks
Marieke Giebels in A God that Can Dance.Beeld Pauline Niks

Wie? Actrice en theatermaker Marieke Giebels

Wat? De voorstelling A God that Can Dance

Waar? Het nieuwbouwappartement van de actrice, op het NDSM-terrein in Amsterdam-Noord

Rekwisieten? Waxinelichtjes, kerstverlichting, piano

Drank? Witte wijn

Wat kost het? € 15

★★★★★

Op het binnenterrein van een nieuwbouwblok loopt een zwart-witte poes. Het is de poes van actrice Marieke Giebels, en tijdens de voorstelling mag hij niet naar binnen. In haar kleine huiskamer branden waxinelichtjes, en aan de boekenkast hangt een slinger kerstverlichting. Een piano, twee roze beklede sofa’s en een oude pick-up. De gordijnen zijn dicht, het licht is schaars. Er is witte wijn. De sfeer is feeëriek en verwachtingsvol.

Met haar bleke, porseleinen schoonheid zou Marieke Giebels de romantische heldin in een kostuumdrama kunnen zijn, maar ze speelt een vrouw van nu. Haar voorstelling A God that Can Dance is in wezen één lange poging het afscheid van een geliefde uit te stellen. Maar afscheidnemen doen we altijd, en Giebels probeert zich daarmee te verzoenen. In haar prachtige, zelfgeschreven, meanderende literair-filosofische tekst is zij een verlaten, zoekende vrouw. Ik speel woordloos haar geliefde. Ze verleidt, confronteert en intimideert, en schept daarmee een verwarrend soort intimiteit.

Marieke Giebels in A God that Can Dance. Beeld Pauline Niks
Marieke Giebels in A God that Can Dance.Beeld Pauline Niks

Een paar keer trekt ze de gordijnen open en kijken we naar de stad en de mensen die hun dagelijkse weg vervolgen. Daar is de kudde, hier zijn wij. Vanaf dan is het einde onafwendbaar. Ze heeft zich verzoend met haar lot. ‘Dit is het dan. Ik heb jou nodig. En daarom moet je gaan.’

Buiten kijk ik nog eens omhoog naar de kamer waarin ik zojuist iets bijzonders heb meegemaakt. De gordijnen zijn gesloten. Op de pont naar de overkant van het IJ word ik opgenomen in de kudde. Het leven raast door. (HJ)

Een vrolijke dood op bestelling

Dette Glashouwer in Dying Is Absolutely Safe Beeld Erick Hofland
Dette Glashouwer in Dying Is Absolutely SafeBeeld Erick Hofland

Wie? Actrice Dette Glashouwer

Wat? Dying Is Absolutely Safe, regie: Moniek Merkx

Waar? Noorderweg in Hilversum

Rekwisieten? Een rolkoffer vol

Drank? Thee

Wat kost het? € 75 excl. reiskosten, donaties zijn welkom

★★★★☆

‘De zaal is open.’ Met geheimzinnige lach haalt Dette Glashouwer ons op. We nemen plaats in de voorkamer, op kuipstoeltjes voor de schuifdeuren. Er klinkt muziek. De lamellen zijn dicht.

Trouw aan haar wortels bij mimegezelschap Suver Nuver begint Glashouwer bij een jeugdherinnering verbonden aan een taboe: het kerkhof. Bij een begrafenis werd de nieuwsgierige kleuters van het aanpalende schooltje nadrukkelijk verboden naar de zwijgzame buren te kijken. Zo werd de dood een angstaanjagend fenomeen – én spannend.

Dus kunnen we een halve eeuw later Glashouwer thuis boeken voor een half uur durende, optimistische solo over de dood. De actrice vertelt over twee lsd-goeroes en Surinaamse kistdragers, haar vrijwilligerswerk bij een hospice en haar eigen visioen van een ideaal einde. Niet dat ze wil romantiseren. ‘Sterven stinkt’, zegt ze. Maar de dood is er voor iedereen, dus kijk hem bijtijds in de ogen. Dat doet ze tijdens een verrassende danse macabre met de meegebrachte breipennen. Haar jurk blijkt een perfect projectiescherm.

Haar speelse solo eindigt met een waterritueel, als opmaat tot een levendig nagesprek. Of de thuiskijkers nu vijftigers zijn, tieners of terminaal, iedere ziel vindt tijdens Dying Is Absolutely Safe wel een ingang om door te praten over de dood. (AE)

Klein eerbetoon aan de kwetsbare mens

Wie? Actrice Katelijne Beukema

Wat? Op de koffie, concept en regie: Mariëlla van Apeldoorn, door Nieuw Utrechts Toneel

Waar? Een flat in Amsterdam-Noord

Rekwisieten? Rugzakje, iPad

Drank? Niets

Wat kost het? € 25

★★★★☆

Ze kijkt vaak weg, knippert met haar ogen. Of ik al die films gezien heb, vraagt ze, wijzend op mijn dvd’s. Even later: ‘Ik ben Simone.’

Simone is bij mij op de koffie. Ik ben heel benieuwd naar haar, want ze is niet zomaar een buurvrouw. Simone is een personage, gespeeld door actrice Katelijne Beukema. De voorstelling is in Utrecht ontstaan uit een onderzoek naar eenzaamheid in steden en gebaseerd op gesprekken met mensen die psychisch kwetsbaar zijn. Inmiddels heeft Op de koffie al 31 speelbeurten, steeds bij mensen thuis.

Simone zoekt contact, maar vindt dat ook moeilijk. Haar hoofd zit vol, ze ratelt, vraagt honderduit. Maar ze wil mij ook aan het woord laten. ‘Wat doe jij als je ’s ochtends opstaat?’ Ze heeft de vraag op een briefje geschreven, ik mag het voorlezen. Simone zelf vindt zoiets ‘gewoons’ als opstaan niet eenvoudig. Ze wikt en weegt, weet van kleine dingen ineens heel veel en kan moeilijk loslaten.

De tekst van schrijver Eva Toorop is soepel en poëtisch, veel observaties van Simone met haar bleke gezicht en vettige haar raken mij. Zo wordt die kwetsbare mens aan mijn tafel nooit een droevig geval; Op de koffie is eerder een klein eerbetoon. Of ze nog eens zal langskomen? Natuurlijk. Ze trekt de deur achter zich dicht. Dan zie ik dat ze geen slok van haar koffie heeft genomen. (KV)

Balkonscènes

Dingdong, weer een acteur aan je deur! Het mag gerust een trend heten. Met dank aan Balkonscènes, een tijdelijke subsidieregeling van het Fonds Podiumkunsten. Een jaar lang konden professionele podiumkunstenaars eenmalig maximaal 7.500 euro aanvragen voor kleinschalige live-uitvoeringen. Met nog één toekenningsronde te gaan zijn er al 992 initiatieven gehonoreerd, variërend van circustheater in bejaardentehuizen en tangoconcerten in huiskamers tot Turkse trouwmuziek in boekhandels en een zeepritueel voor mantelzorgers.

Meer huiskamertheatertips

Slaapverhalen door Porgy Franssen: intieme privévoorstelling in je slaapkamer. De bekende film-, televisie en theateracteur leest je in slaap, € 275,- voor 40 minuten, inclusief intakegesprek, geurkaars en soundscape; ook te gebruiken als piekermedicijn.

Hoezo Spinoza? door Harpert Michielsen: acteur, bekend van Soldaat van Oranje, De Warme Winkel en De Luizenmoeder, brengt een theatrale geschiedenisles over de grondlegger van de Verlichting. Noemt het stand-upgeschiedenis in huiskamerformaat.

PostOde door Compagnie Daad: twee nostalgische postbodes (Linda Anneveld en Elze van den Akker) geven een beeldende ode aan je voordeur, liefst bij nietsvermoedende ontvanger. Vervoer per step.

Nacht door Tryater: een intieme monoloog vol tragikomische dromen eindigt bij je voordeur, door o.a. Joke Tjalsma, Eva Meijering en Bart Harder, alleen nog dit weekend in Friesland.

Moeder van glas door Productiehuis Lente: actrice Sandra Mattie speelt een monoloog naar het autobiografisch boek van columnist Roos Schlikker over haar zoektocht naar haar manisch-depressieve moeder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden