'ONWETENDHEID VOERT DE BOVENTOON'

De Amerikaanse regisseur Spike Lee houdt ervan te mokken, zuigen en provoceren. In zijn nieuwste film Inside Man is niets wat het lijkt....

RONALD OCKHUYSEN

De vraag bleek minder onschuldig dan hij klonk. 'Een beetje genoten vanManhattan?', luidde de binnenkomer van regisseur Spike Lee (49) in het NewYorkse hotel The Regency, niet ver van zijn woning aan de chique Upper EastSide, die hij terloops een 'leuke' buurt noemt. 'Beetje rondgehangen?Museumpje bezocht?' Inderdaad, was het antwoord. Jammer dat The New YorkKnicks niet speelden, anders was ook het Madison Square Garden bezocht omLee's grote helden aan het werk te zien.

Halverwege het half uur durende gesprek keert de vraag naar hetmuseumpje pikken terug. Onverhoeds. Als een wapen, waarmee vol venijn wordtuitgehaald. 'Je kent de feiten niet', sneert Lee, nadat hem is gevraagd ofhij met de thriller Inside Man wraak wil nemen op de geringe aandacht voorShe Hate Me, zijn voorlaatste film die in de Verenigde Staten slechts 365duizend dollar opbracht. 'Een museum is leuk. Net als een wandeling doorManhattan. Maar je had je tijd beter kunnen gebruiken. Een beetjevoorbereiding wil bij dit soort ontmoetingen helpen.'

Een interview met Spike Lee is nooit zomaar een vraaggesprek. Deregisseur heeft de naam weinig met journalisten op te hebben. Wie hemspreekt, beseft al na enkele minuten dat over die reputatie niets isgelogen. Toen Lee met zijn eerste lange speelfilm She's Gotta Have It in1986 het festival van Cannes bestormde, was het bij de eerste de bestepersconferentie al raak; vragen over de promiscuïteit van de vrouwelijkehoofdpersoon werden gepareerd met de opmerking waarom niemand zulkeopmerkingen maakte over Lady Chatterley's Lover, of andere blanke heldinnenuit de literatuurgeschiedenis. Ook in de jaren die volgden, bleef Leemokken, zuigen en provoceren - al werd hij na Do The Right Thing (1989),Mo' Better Blues (1990), Jungle Fever (1991), en Malcolm X (1992) alomerkend als een eigenzinnig auteur en de spreekbuis die de zwarte Amerikanenin de bioscoop zo lang moesten missen.

'Spike Lee Hates Your White Cracker Ass', luidde in 1992 de kop boveneen interview in het tijdschrift Esquire, geschreven door een journalistdie moedeloos was geworden van Lee's militante gedrag en zijn verwijzingennaar de slavernij. Ja - dat artikel herinnert hij zich nog goed. En nee -hij begrijpt nog steeds niet waar het verwijt vandaan kwam. 'Lui engoedkoop - zoals de meeste media tegenwoordig.' Na een grijnslach: 'Jekijkt alsof ik iets vreemds zeg. Je weet toch hoe het gaat? De kortesensatie van de primeur weegt zwaarder dan welke analyse ook. Zelfs in dezetijden, met een president die eerst onder valse voorwendselen een oorlogis begonnen en vervolgens glashard liegt over zijn passieve rol tijdens deramp in New Orleans.'

Lee was op het filmfestival van Venetië toen hij op CNN zag hoe NewOrleans onder water liep, en in korte tijd veranderde in een vuilnisbelt.Hij nam meteen contact op met betaalzender HBO en regelde dat hij over ditverhaal een documentaire kon maken die in augustus op de nationale zenderwordt uitgezonden. 'De Amerikanen zitten niet op het beste punt in hungeschiedenis, met deze regering. De ramp ligt zeven maanden achter ons. Nogaltijd hebben veel slachtoffers geen huis. Nog altijd wachten ze op derampenbestrijdingsorganisatie FEMA. Aardige titel voor een absurdtoneelstuk - Wachten op FEMA.' Hij pakt de taperecorder op, waarmee hetinterview wordt vastgelegd, en dicteert in de microfoon. 'Hier. Noteren indie Nederlandse krant, graag: New Orleans bestond vóór Katrina voor80 procent uit Afro-Amerikanen. Drie keer raden hoe de stad er straksuitziet - nu de zwarte burgers met een enkele reis zijn afgevoerd. Beeldje maar eens in: die mensen zijn pardoes op het vliegtuig gezet, terevacuatie, zonder dat hen werd verteld waar ze naartoe gingen. Dus je neemtplaats op zo'n krappe stoel, valt in slaap - en vervolgens zit je met jeblack ass midden in godvergeten Anchorage, Alaska.'

In de Verenigde Staten wordt al verwoed gediscussieerd over de inhoudvan Lee's film over de orkaan Katrina, waarin plaats zou zijn voorcomplottheorieën. Voor Lee doet het er niet toe of alles wat in zijndocumentaire wordt gezegd echt waar is. Het gaat erom, zegt hij, dat eengroot deel van de zwarte bevolking oprecht gelooft dat de Amerikaanseoverheid de ramp bewust heeft laten gebeuren.

'Een reactie op de slavernij. Zoals joden altijd meteen over deholocaust beginnen wanneer iemand iets onvriendelijks over hen beweert.Wanneer de joden klagen, toont iedereen begrip - terecht overigens. Als dezwarten zich opgejaagd voelen, vindt iedereen het aanstellerij. Ik denk dathet beter is wel naar deze verhalen te luisteren. Simpelweg omdat dieverhalen een onderdeel zijn van wat nu de Amerikaanse cultuur wordtgenoemd.'

Met zijn documentaire doet hij wat hij als als student op het MorehouseCollege met een Super 8-camera ook al deed: de geschiedenis en hetdagelijkse leven bekijken vanuit het perspectief van een zwarte Amerikaan.Met als bijkomend gevaar dat hij door die altijd aanwezige visie meer alsprovocateur wordt aangezien dan als belangwekkend cineast. Lee geldt in deeerste plaats als de man die keer op keer de aanval opent op de media, dievolgens hem louter Afro-Amerikaanse clichés in de etalage plaatsen - vanvuilbekkende rappers en moordzuchtige bendeleiders tot kruiers enschoonmakers.

In zijn nieuwste speelfilm Inside Man levert hij commentaar op diegewoonte, door een kind een game te laten spelen waarin zwarten anderezwarten uitmoorden. 'Het is een gotspe dat iemand als 50 Cent overal wordtomarmd. Is dat wat iedereen wil? Een neger die Get Rich Or Die Tryin'predikt? Aan 50 Cent wil ik geen woord vuil maken. Maar vergeet niet detop van de platenmaatschappij, de raad van bestuur en de directie, die ditsoort beelden propageert en verhandelt. Die zijn in negen van de tiengevallen zo wit als room. Van een kentering kan pas sprake zijn wanneer ookdaar de Afro-Amerikanen zichtbaar worden.'

Shelton Jackson Lee, door zijn moeder als kind al Spike genoemd vanwegezijn koppige karakter, is in de loop der jaren niet milder geworden. DatHalle Berry, Denzel Washington en Jamie Foxx in de afgelopen jaren Oscarsontvingen nadat de Oscarcommissie zwarte acteurs jarenlang negeerde, stemthem allerminst vrolijk. 'Ze zijn wakker geworden. Daar lijkt het op.Eindelijk heeft iemand opgemerkt dat het 2006 is. Dat er zoiets als eenzwarte doelgroep bestaat. Want het zijn uiteindelijk commerciële motievendie de verandering in gang hebben gezet. Vind jij dat een verdienste?'

Inside Man oogt als een breuk in zijn oeuvre. De film is op het eerstegezicht een stijlvolle genrefilm over een overval, die anders in elkaarblijkt te steken dan in het begin wordt aangenomen. Maar in terzijdessteekt Lee's engagement regelmatig de kop op; een sikh klaagt overintolerantie ('hier zien ze onder elke tulband een potentiële terrorist'),binnen het politiekorps krijgt de zwarte rechercheur te maken metonuitgesproken racisme, en de blanke topman van de Manhattan Trust Bankblijkt zich niet louter uit humanitaire overwegingen in te zetten voorgoede doelen. 'Als jij dat hebt gezien, dan zit het in de film. Doe er meewat je het beste lijkt.'

Welbeschouwd is Inside Man een glamoureuze variant op Bamboozled (2000),waarin Lee het publiek rechtstreeks aanspreekt op zijn gemakzucht en zijnvoorkeur voor comfortabele karikaturen. Ook in die satire speelt hij metvooroordelen. Hij laat de dunne grens zien tussen het ouderwetse,racistische variété-theater van voor de oorlog - met dikke moeders,swingende potsenmakers en een jazz-orkest gekleed in slavenkostuums - enhet beeld van Afro-Amerikanen in hedendaagse Hollywoodproducties.

Bamboozled was een reactie op het werk van regisseurs als QuentinTarantino, die de cultuur uit de zwarte wijken annexeren en er een hippedraai aan geven. Met Tarantino lag Lee in de media regelmatig overhoop, ookna hun korte samenwerking aan Girl 6 (1996) - in die film speelt Tarantino'de grote regisseur Q.T.', en legt Lee hem in de mond dat hij de 'meestromantische film over Afro-Amerikanen aller tijden' gaat regisseren.

'Dubieus', luidt Lee's oordeel over Tarantino's stijl. Of preciezer: hetis 'stuitend' dat Tarantino altijd over 'negers' praat, en die politiekincorrecte kwalificatie verantwoordt met de redenering dat hij zelf jarenin zwarte buurten heeft rondgehangen en veel zwarten kent. 'Ik denk dan aanal die witte kids die op het schoolplein plotseling stoer neger gaanroepen, en daar na een flinke aframmeling vreselijke spijt van krijgen.'Toen Lee door Tarantino-kompaan Harvey Weinstein op een borrel werdaangesproken op zijn kritiek, vroeg hij de producent hoe die het zou vindenom voor hymie (scheldnaam voor jood) te worden uitgemaakt. 'Toen begon hijmeteen over The Knicks te kletsen.'

Net als bij Martin Scorsese zijn de films van Lee te interpreteren alsde recente geschiedenis van New York. In Do the Right Thing (1989) gaat hetnog voornamelijk over rassenconflicten. 25th Hour (2002), kort na deaanslagen op het WTC gedraaid, wordt beheerst door een wijdverbreid gevoelvan twijfel. In Inside Man gaat Lee nog verder: Manhattan is een eilandvoor de superrijken, die door een mengsel van hoogmoed en angst de greepop het leven kwijtraken.

'De nadruk ligt niet meer op de overeenkomsten, maar op de verschillen',zegt hij over de stemming in zijn stad. 'Een kwalijke ontwikkeling. Omdatonwetendheid de boventoon voert. De Amerikaan heeft geen enkel benul vande geschiedenis van de slavernij, toch de grootste misdaad uit zijn eigengeschiedenis. Laat ik het zo zeggen: het stemt mij sceptisch als ik zie datjuist deze mensen het recht opeisen om aan andere volkeren hun ideeën opte leggen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden